Valmiki Ramayana 2.102.6 — Ayodhya Kanda, Sarga 102, Shloka 6

पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च

Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī

Devanagari script

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्।उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम्।।।।

Transliteration

sa tu saṁjñāṁ punar labdhvā netrābhyām aśram utsṛjan |

upākrāmata kākutstha kṛpaṇaṁ bahu bhāṣitum || 2.102.6 ||

Translation

แต่เมื่อกากุตสถะ (พระราม) ได้สติคืนมา ก็ทรงหลั่งน้ำตาจากพระเนตร แล้วทรงเริ่มตรัสอีกครั้งยืดยาวด้วยความเวทนา

Word by Word

• किम्: what
• किम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: किम् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; प्रश्नार्थक-प्रयोगः

• करिष्यामि: shall I do
• करिष्यामि: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लृट्-लकारः (Simple Future), उत्तम-पुरुषः (1st person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• अयोध्यायाम्: in Ayodhya
• अयोध्यायाम्: अधिकरण (Location)
• Type: Noun
• Root: अयोध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• ताते: O father
• ताते: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्

• दिष्टाम्: ordained, destined
• दिष्टाम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: दिष्ट (प्रातिपदिक; PPP from दिश्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘गतिम्’ इत्यस्य विशेषणम्; “ordained/appointed”

• गतिम्: course, state, path
• गतिम्: कर्म (Object; ‘attained path/state’)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• गते: when (you) have gone
• गते: सति-सप्तमी (circumstantial)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः, पुल्लिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; सति-सप्तमी (locative absolute): “when (you) have gone”

• कः: who
• कः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: किम् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; प्रश्नार्थकः

• ताम्: that
• ताम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• राजवरात्: from the best of kings
• राजवरात्: अपादान (source/separation)
• Type: Noun
• Root: राजवर (प्रातिपदिक)
• Form: समासः कर्मधारय/तत्पुरुषः: राज्ञां वरः; पुल्लिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/5th), एकवचनम्

• हीनाम्: deprived (of)
• हीनाम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: हीन (प्रातिपदिक; PPP from हा)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘अयोध्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• अयोध्याम्: Ayodhya
• अयोध्याम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: अयोध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• पालयिष्यति: will rule/protect
• पालयिष्यति: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: पाल् (धातु)
• Form: लृट्-लकारः (Simple Future), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

Context

On regaining consciousness, shedding tears profusely, Rama again started speaking piteously.

Characters & Entities

• Rāma (Kākutstha)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes truthful acknowledgment of sorrow: Rāma does not suppress grief, but faces it openly, preparing to speak responsibly in a crisis.

What is the narrative situation?

After being revived, Rāma regains awareness and begins speaking again through tears.

Which character virtue is emphasized?

Emotional honesty paired with resolve—Rāma’s capacity to return to speech and duty after collapse.