Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

लक्ष्मणोपदेशः

Lakshmana Consoles Rama on Fate, Fortitude, and Right Action

तं तथा शोकसन्तप्तं विलपन्तमनाथवत्।मोहेन महताविष्टं परिद्यूनमचेतनम्।।3.66.1।।ततस्सौमित्रिराश्वास्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः।रामं सम्बोधयामास चरणौ चाभिपीडयन्।।3.66.2।।

tatas saumitrir āśvāsya muhūrtād iva lakṣmaṇaḥ |

rāmaṁ sambodhayāmāsa caraṇau cābhipīḍayan || 3.66.2 ||

แล้วพระลักษมณ์ โอรสแห่งสุมิตรา ครั้นปลอบประโลมราวเพียงชั่วครู่ ก็คลึงกดพระบาทของพระราม แล้วเริ่มปลุกและกราบทูลเตือนสติ

tataḥthen
tataḥ:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Roottataḥ (अव्यय)
Formअव्यय, क्रमवाचक (then)
saumitriḥSaumitri (Lakṣmaṇa)
saumitriḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsaumitri (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
āśvāsyahaving consoled
āśvāsya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootā-√śvas (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त (absolutive/gerund), पूर्वकालिक-क्रिया (having consoled)
muhūrtātafter a moment
muhūrtāt:
Apadana (अपादानम्)
TypeNoun
Rootmuhūrta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/ablative), एकवचन; कालापादान (from/after a moment)
ivaas if
iva:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमार्थक-अव्यय
lakṣmaṇaḥLakṣmaṇa
lakṣmaṇaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootlakṣmaṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'सौमित्रिः' इत्यस्य समानाधिकरणम्
rāmamRāma
rāmam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootrāma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
sambodhayāmāsaaddressed/awakened (spoke to)
sambodhayāmāsa:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsam-√budh (धातु) + √as (धातु; periphrastic perfect auxiliary)
Formलिट् (perfect; periphrastic), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; causative stem: सम्बोधय- (णिच्)
caraṇau(his) two feet
caraṇau:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootcaraṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
abhipīḍayanpressing
abhipīḍayan:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootabhi-√pīḍ (धातु) → abhipīḍayant (कृदन्त; शतृ)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वर्तमानकाले कृदन्त (present participle), कर्तरि; 'लक्ष्मणः' इत्यस्य विशेषणम्

Lakshmana, son of Sumitra, consoling the mighty miserable Rama, who was afflicted with sorrow, and was weeping helplessly like an orphan, drowned in great delusion, devoid of consciousness, pressed his feet and addressed him:

L
Lakshmana
R
Rama
S
Sumitra

FAQs

Dharma as seva (devoted service): Lakshmana supports the afflicted Rama physically and emotionally, helping him return to purposeful, righteous action.

Lakshmana approaches Rama, who is overwhelmed by grief, and begins consoling him.

Lakshmana’s loyalty and attentive service (bhakti and kartavya toward his elder brother).