Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

गोदावरीतटे सीतान्वेषणम्

The Search for Sītā at the Godāvarī

येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः।।।।पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः।

yena mārgaṃ ca bhūmiṃ ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ | punaś ca mārgam icchanti lakṣmaṇenopalakṣitāḥ ||

เหล่ากวางนั้นเพ่งดูทั้งทางและพื้นดินไปตลอด และเมื่อพระลักษมณ์สังเกตเห็น ก็รู้ว่าพวกมันยังปรารถนาจะนำไปตามเส้นทางเดิมอีกครั้ง

तेषाम्of them
तेषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), बहुवचन
वचनसर्वस्वम्the entire import of (their) words
वचनसर्वस्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवचन+सर्वस्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: वचनस्य सर्वस्वम् (the whole purport of the words)
लक्षयामासnoticed/observed
लक्षयामास:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootलक्ष् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
इङ्गितम्gesture/indication
इङ्गितम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइङ्गित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
लक्ष्मणःLakshmana
लक्ष्मणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ज्येष्ठम्elder
ज्येष्ठम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootज्येष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifies भ्रातरम्)
धीमान्wise
धीमान्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootधीमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifies लक्ष्मणः)
भ्रातरम्brother
भ्रातरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
आर्तवत्as if distressed
आर्तवत्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootआर्तवत् (प्रातिपदिक)
Formवत्-प्रत्ययान्त अव्ययीभाववत् प्रयोगः; क्रियाविशेषण (adverbial use): आर्त इव (like one distressed)

Even Lakshmana marked that the deer were showing and looking at the path lying in that direction.

L
Lakshmana
D
deer (mṛga)
P
path/route (mārga)

FAQs

Dharma is practical discernment in service of truth: Lakṣmaṇa carefully verifies the clue, supporting the righteous mission through attentive, evidence-based judgment.

Lakṣmaṇa observes the deer’s repeated focus on the ground and route, confirming the direction to pursue in the search for Sītā.

Supportive vigilance—Lakṣmaṇa’s steady perception and assistance to Rāma in crisis.