Shloka 14

सीतावियोगे रामविलापः

Rama’s Lament in Separation from Sita

Devanagari script

पद्मानना पद्मविशालनेत्रा पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता।तदप्ययुक्तं न हि सा कदाचिन्मया विना गच्छति पङ्कजानि।।।।

Transliteration

padmānanā padmaviśālanetrā padmāni vā netum abhiprayātā |

tad apy ayuktaṁ na hi sā kadācin mayā vinā gacchati paṅkajāni ||

Translation

นางผู้มีพักตร์ดุจดอกบัว มีนัยน์ตากว้างดุจบัว จะไปเก็บดอกบัวในพนาไพรหรือหนอ? แม้สิ่งนั้นก็ไม่สมควร เพราะนางไม่เคยไปเก็บปทุมโดยปราศจากเรา

Word by Word

• पद्मानना: lotus-faced (lady)
• पद्मानना: कर्तृ (कर्ता-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: पद्म + आनन (प्रातिपदिके)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Feminine, Nominative, Singular); विशेषणम्

• पद्मविशालनेत्रा: having large lotus-like eyes
• पद्मविशालनेत्रा: कर्तृ (कर्ता-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: पद्म + विशाल + नेत्र (प्रातिपदिके)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Feminine, Nominative, Singular); विशेषणम्; (पद्म-सदृशानि विशालानि नेत्राणि यस्याः)

• पद्मानि: lotuses
• पद्मानि: कर्म
• Type: Noun
• Root: पद्म (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Neuter, Accusative, Plural)

• वा: or
• वा: सम्बन्ध/वाक्य-समुच्चय (विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्ययम्)
• Form: विकल्पार्थक-अव्ययम् (particle of alternative: "or")

• आनेतुम्: to bring / to fetch
• आनेतुम्: प्रयोजन/उद्देश्य (purpose)
• Type: Verb
• Root: आ + नी (धातुः) → आनेतुम्
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्तम् (Infinitive); क्रियार्थकं अव्ययवत् प्रयोगः

• अभिप्रयाता: having set out / would have gone
• अभिप्रयाता: कर्तृ (मुख्यकर्ता)
• Type: Verb
• Root: अभि + प्र + या (धातुः) → प्रयात (कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त-भूतकृदन्तम् (past participle); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Feminine, Nom., Sg.); कर्तरि प्रयोगः

• तत्: that
• तत्: कर्तृ/विषय (impersonal subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter, Nominative, Singular); सर्वनाम; (वाक्यस्य विषयः)

• अपि: also / even
• अपि: सम्बन्ध/वाक्य-समुच्चय
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्ययम्)
• Form: समुच्चय/अप्यर्थक-अव्ययम् (particle: "also/even")

• अयुक्तम्: not proper / not possible
• अयुक्तम्: कर्तृ-विशेषणम् (predicate of subject)
• Type: Adjective
• Root: अ + युक्त (प्रातिपदिकम्; √युज्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter, Nominative, Singular); विधेय-विशेषणम् (predicate adjective) "तत्" इत्यस्य

• न: not
• न: निषेध
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्ययम्)
• Form: निषेध-अव्ययम् (negation particle)

• हि: indeed / for
• हि: सम्बन्ध/हेतु-भाव (emphasis/justification)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्ययम्)
• Form: निपातः (emphatic/causal particle: "indeed/for")

• सा: she
• सा: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्) → सा
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Feminine, Nominative, Singular); सर्वनाम

• कदाचित्: at any time / ever
• कदाचित्: अधिकरण (कालाधिकरणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: कदा + चित् (अव्ययम्)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (adverb of time: "ever/at any time")

• मया: by me / with me (as reference for 'without')
• मया: सह/विना-सम्बन्धे (अपादानार्थ-सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्) → मया
• Form: पुंलिङ्गे/सर्वनाम्नि तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental, Singular); अस्मद्-शब्दः

• विना: without
• विना: अपादान (separation: "without")
• Type: Indeclinable
• Root: विना (अव्ययम्)
• Form: उपपद-अव्ययम् (preposition-like indeclinable) तृतीया/पञ्चमी-संबन्धे; अत्र तृतीयया सह

• गच्छति: goes
• गच्छति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: गम् (धातुः) → गच्छति
• Form: लट्-लकारः वर्तमानकालः (Present Indicative); प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd person singular); परस्मैपदम्

• पङ्कजानि: lotuses (born in mud)
• पङ्कजानि: कर्म
• Type: Noun
• Root: पङ्क + ज (प्रातिपदिके) (पङ्के जायन्ते इति)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Neuter, Accusative, Plural)

Context

The lady whose face was like the lotus, whose large eyes were like lotus petals could have gone to fetch lotuses! (but) that also is not possible as she has never gone there without me.

Characters & Entities

• Rama
• Sita
• Lakshmana
• Lotuses (padma/paṅkaja)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It points to consistency of conduct (ācāra) as a guide to truth: Rama uses Sita’s habitual righteousness and carefulness to judge what is plausible.

What is the narrative situation?

Rama explores another possibility—that Sita went to pick lotuses—then dismisses it based on her usual behavior.

Which character virtue is emphasized?

Sita’s modest caution and Rama’s attentive knowledge of her character.