Shloka 1

शरभङ्गाश्रमगमनम् तथा इन्द्रदर्शनम्

Approach to Sarabhanga’s Hermitage and the Vision of Indra

Devanagari script

हत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं वने।ततस्सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान्।।3.5.1।।अब्रवील्लक्ष्मणं रामो भ्रातरं दीप्ततेजसम्।

Transliteration

hatvā tu taṁ bhīmabalaṁ virādhaṁ rākṣasaṁ vane |

tatas sītāṁ pariṣvajya samāśvāsya ca vīryavān || 3.5.1 ||

abravīl lakṣmaṇaṁ rāmo bhrātaraṁ dīptatejasam |

Translation

ครั้นพระรามผู้กล้าหาญทรงประหารวิราธะ ยักษ์รากษสผู้มีกำลังน่าเกรงขามในพงไพรแล้ว ก็ทรงโอบกอดพระนางสีดาและปลอบประโลม จากนั้นจึงตรัสกับพระลักษมณ์ พระอนุชาผู้มีรัศมีรุ่งโรจน์

Word by Word

• हत्वा: having killed
• हत्वा: क्रियाविशेषण (पूर्वकालिक-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √हन् (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तम् (absolutive/gerund); पूर्वक्रिया (prior action) — “having killed”

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्ध/निपात (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (निपात)
• Form: निपातः (particle); विरोध/अन्वयार्थे (emphasis/contrast)

• तम्: that (him)
• तम्: कर्म (object of हत्वा)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine)

• भीमबलम्: of terrible strength
• भीमबलम्: विशेषण (of कर्म)
• Type: Adjective
• Root: भीम + बल (प्रातिपदिके) (भीमबल-)
• Form: कर्मधारय-समासः (भीमं बलं यस्य/भीमं बलम्); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (acc. sg. neut.); विशेषणम् (qualifies विराधम्)

• विराधम्: Virādha
• विराधम्: कर्म (object of हत्वा)
• Type: Noun
• Root: विराध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine); तम् इति सर्वनामस्य विशेष्यः

• राक्षसम्: the demon
• राक्षसम्: कर्म (apposition to विराधम्)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine); विराधस्य अपपद-विशेषणम् (appositional descriptor)

• वने: in the forest
• वने: अधिकरण (location)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः एकवचनम् (locative singular neuter)

• ततः: thereafter
• ततः: क्रियाविशेषण (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-प्रभव)
• Form: अव्ययम् (adverb); कालवाचकः (temporal) — “thereafter”

• सीताम्: Sītā
• सीताम्: कर्म (object of परिष्वज्य/समाश्वास्य)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular feminine)

• परिष्वज्य: having embraced
• परिष्वज्य: क्रियाविशेषण (पूर्वकालिक-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: परि + √स्वज् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-समकक्षः)
• Form: ल्यबन्त-अव्ययकृदन्तम् (absolutive/gerund); पूर्वक्रिया — “having embraced”

• समाश्वास्य: having consoled
• समाश्वास्य: क्रियाविशेषण (पूर्वकालिक-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + √श्वस् (धातु) (आश्वासने) + ल्यप्
• Form: ल्यबन्त-अव्ययकृदन्तम् (absolutive/gerund); पूर्वक्रिया — “having consoled/reassured”

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• वीर्यवान्: heroic; possessed of valor
• वीर्यवान्: कर्तृ (as qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: वीर्यवत् (प्रातिपदिक) (वीर्य + वत्)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nom. sg. masc.); विशेषणम् (qualifies रामः)

• अब्रवीत्: said/spoke
• अब्रवीत्: क्रिया (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √ब्रू (धातु) (वचने)
• Form: लङ्-लकारः (imperfect/past); प्रथम-पुरुषः एकवचनम् (3rd person singular); परस्मैपदम्

• लक्ष्मणम्: Lakṣmaṇa
• लक्ष्मणम्: कर्म (object of अब्रवीत्)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine)

• रामः: Rāma
• रामः: कर्तृ (subject of अब्रवीत्)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (nominative singular masculine)

• भ्रातरम्: brother
• भ्रातरम्: कर्म (apposition to लक्ष्मणम्)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (accusative singular masculine); लक्ष्मणस्य विशेषण-रूपेण (apposition)

• दीप्ततेजसम्: of blazing splendor
• दीप्ततेजसम्: विशेषण (of कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दीप्त + तेजस् (प्रातिपदिके) (दीप्ततेजस्-)
• Form: कर्मधारय-समासः (दीप्तं तेजो यस्य/दीप्तं तेजः); पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (acc. sg. masc.); विशेषणम् (qualifies लक्ष्मणम्/भ्रातरम्)

Context

On killing Viradha, the demon of terrific strength, heroic Rama embraced Sita, consoled her and said to his brother Lakshmana, glowing like fire:

Characters & Entities

• Rāma
• Sītā
• Lakṣmaṇa
• Virādha
• Forest (Daṇḍaka context)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma integrates strength with compassion: Rāma removes danger (kṣātra duty) and then immediately offers reassurance and care to Sītā.

What is the narrative situation?

Virādha has been slain; Sītā is shaken, and Rāma consoles her before turning to counsel Lakṣmaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s protective compassion—courage in action followed by tenderness toward those under his care.