Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

हेमन्तवर्णनम् तथा भरतधर्मनिष्ठा-चिन्तनम्

Winter Description and Reflection on Bharata’s Devotion

निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः।शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम्।।।।

nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ | śītā vṛddhatarāyāmās triyāmā yānti sāmpratam ||

บัดนี้ผู้คนเลิกนอนใต้ฟ้าโล่ง; ครั้นเดือนปุษยะใกล้มา ราตรีก็หนาวยิ่งขึ้น มีสีแดงเรื่อจากน้ำค้างแข็ง และยืดยาวไปถึงสามยาม

निवृत्त-आकाश-शयनाः(nights) when sleeping in the open sky has ceased
निवृत्त-आकाश-शयनाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनिवृत्त (कृदन्त; वृत् धातु) + आकाश (प्रातिपदिक) + शयन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम् (for रात्रयः implied); निवृत्त = भूतकर्मणि कृदन्तः (PPP)
पुष्य-नीताःbrought/led by (the season of) Puṣya; Puṣya having arrived
पुष्य-नीताः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपुष्य (प्रातिपदिक; नक्षत्र/मास) + नीत (कृदन्त; नी धातु)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम्; नीत = भूतकर्मणि कृदन्तः (PPP)
हिम-अरुणाःreddened by frost
हिम-अरुणाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootहिम (प्रातिपदिक) + अरुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम्
शीताःcold
शीताः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशीत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम्
वृद्धतर-आयामाःhaving longer duration
वृद्धतर-आयामाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवृद्धतर (प्रातिपदिक) + आयाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम्; वृद्धतर = तृतीय-तुलनात्मक (comparative)
त्रियामाःthree-yāma nights
त्रियामाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या) + याम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; कर्तृपदम् (subject)
यान्तिgo/pass (into)
यान्ति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootया (धातु)
Formलट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम्
साम्प्रतम्now
साम्प्रतम्:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootसाम्प्रतम् (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम्

With the radiance of the Sun dimmed, with its orb reddened by frost, the moon does not shine clear like a mirror blurred with breath.

P
Puṣya (month/seasonal marker)

FAQs

It underscores prudent conduct (yukta-ācāra): recognizing seasonal hardship and adapting one’s habits responsibly, without negligence.

A winter-time marker: Puṣya approaches; nights become longer and colder, affecting how people live and rest.

Practical wisdom and attentiveness—knowing time (kāla) and acting appropriately.