Previous Verse
Next Verse

Shloka 53

Puṣkara Mahatmya: Brahmā’s Lotus-Tīrtha, Sacrifice, Initiation, and Kṣetra-Dharma

ददर्शादर्शवद्दृष्ट्या सौम्ययापा पयन्निव । ता वृक्षपंक्तयः सर्वा दृष्ट्वा देवं तथागतम्

dadarśādarśavaddṛṣṭyā saumyayāpā payanniva | tā vṛkṣapaṃktayaḥ sarvā dṛṣṭvā devaṃ tathāgatam

ด้วยสายพระเนตรดุจกระจกไร้มลทิน พระองค์ทอดพระเนตรภาพอันอ่อนโยนนั้น ราวกับกำลังดื่มด่ำมันอยู่ และหมู่แนวไม้ทั้งปวง ครั้นเห็นเทพผู้เสด็จมาดังนั้น ก็พากันจ้องมองด้วยความพิศวง

ददर्शhe saw
ददर्श:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; 'he saw'
आदर्श-वत्like a mirror
आदर्श-वत्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआदर्श (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
Formअव्ययवत् प्रयोगः/उपमानवाचक-विशेषण; 'mirror-like' (indeclinable-like usage) qualifying दृष्ट्या
दृष्ट्याwith (his) sight/vision
दृष्ट्या:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootदृष्टि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करण (instrument)
सौम्ययाgentle/pleasant
सौम्यया:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसौम्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; दृष्ट्या इति विशेषण
अप(particle)
अप:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअप (अव्यय)
Formअव्यय; उपसर्गसदृश-निपात/पादपूरण; here likely metrical filler with 'पयन् इव' sense
पयन्drinking
पयन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootपा (धातु)
Formवर्तमान-कृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'drinking' (as if)
इवas if
इव:
Upamāna-marker (उपमान-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय; उपमानवाचक
ताःthose (f.)
ताः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; वृक्षपङ्क्तयः इत्यस्य सह-सम्बन्ध (apposition)
वृक्ष-पङ्क्तयःrows of trees
वृक्ष-पङ्क्तयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवृक्ष (प्रातिपदिक) + पङ्क्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'वृक्षाणां पङ्क्तयः' = rows of trees
सर्वाःall
सर्वाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; वृक्षपङ्क्तयः इति विशेषण
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Kriya (क्रिया-पूर्वक)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्यय (absolutive/gerund), अव्यय; पूर्वकालिक क्रिया = 'having seen'
देवम्the god
देवम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; दृष्ट्वा इत्यस्य कर्म
तथा-गतम्thus arrived
तथा-गतम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतथा (अव्यय) + गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभाव: 'तथा गतम्' = 'thus come/arrived in that manner'; देवम् इति विशेषण

Narratorial voice (third-person description within the Sṛṣṭikhaṇḍa narrative context; explicit dialogue speaker not identifiable from this single verse alone).

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Type: forest

Sandhi Resolution Notes: ददर्शादर्शवद्दृष्ट्या = ददर्श + आदर्श-वत् + दृष्ट्या; सौम्ययापा = सौम्यया + अप; पयन्निव = पयन् + इव; वृक्षपंक्तयः = वृक्ष-पङ्क्तयः; तथागतम् = तथा-गतम्

D
deva

FAQs

The verse centers on a “mirror-like gaze” (ādarśa-vat dṛṣṭi), suggesting clarity and purity of perception, paired with the poetic idea of “drinking in” a pleasing sight.

The verse only says “deva” (a deity) without naming which one; identifying the specific deity requires the surrounding verses of Adhyaya 15.

It highlights attentive, reverent perception—seeing the world (and the divine presence) with clarity and gentleness—an attitude aligned with contemplative devotion and purity of mind.