Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

The Horse’s Journey

to Cyavana’s Hermitage

मया न वार्यते तात क्षमस्वाघं महत्कृतम् । इत्युक्तः स मुनिः कोपं जहौ तूर्णं कृपानिधिः

mayā na vāryate tāta kṣamasvāghaṃ mahatkṛtam | ityuktaḥ sa muniḥ kopaṃ jahau tūrṇaṃ kṛpānidhiḥ

เรามิได้ห้ามเจ้าเลย ลูกเอ๋ย; ขอจงให้อภัยบาปใหญ่ที่ได้กระทำแล้ว. ครั้นได้ยินดังนั้น มุนีผู้เป็นขุมทรัพย์แห่งกรุณาก็ละโทสะโดยฉับพลัน.

मयाby me
मया:
Karana (Agent in passive)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
not
:
Sambandha (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय (निषेध/negation particle)
वार्यतेis prevented/forbidden
वार्यते:
Kriya (Action)
TypeVerb
Rootवारय् (धातु; णिजन्त)
Formलट् (Present), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष, एकवचन
तातdear father
तात:
Sambodhana (Address)
TypeNoun
Rootतात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
क्षमस्वforgive
क्षमस्व:
Kriya (Request/command)
TypeVerb
Rootक्षम् (धातु)
Formलोट् (Imperative), आत्मनेपद, मध्यमपुरुष, एकवचन
अघम्sin, offense
अघम्:
Karma (Object)
TypeNoun
Rootअघ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
महत्great
महत्:
Visheshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (कृतम् इत्यस्य)
कृतम्done, committed
कृतम्:
Visheshana (Qualifier of ‘agham’)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; (अघम् इत्यस्य विशेषणम्)
इतिthus
इति:
Sambandha (Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय (उक्त्यन्त/quotative particle)
उक्तःhaving been told/addressed
उक्तः:
Karta (Subject; ‘having been addressed’)
TypeAdjective
Rootवच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
he
:
Karta (Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मुनिःsage
मुनिः:
Karta (Subject; apposition)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कोपम्anger
कोपम्:
Karma (Object)
TypeNoun
Rootकोप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
जहौabandoned, gave up
जहौ:
Kriya (Action)
TypeVerb
Rootहा (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
तूर्णम्quickly
तूर्णम्:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतूर्णम् (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण/adverb)
कृपानिधिःtreasure of compassion
कृपानिधिः:
Karta (Subject; epithet)
TypeNoun
Rootकृपा + निधि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कृपायाः निधिः)

Unspecified in the provided excerpt (context needed to name the speaker with certainty).

Primary Rasa: karuna

Secondary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes: क्षमस्वाघम् = क्षमस्व + अघम्; महत्कृतम् = महत् + कृतम् (त् + क्); इत्युक्तः = इति + उक्तः

FAQs

It highlights kṣamā (forgiveness) as a higher virtue: even after a serious offence, a truly compassionate sage relinquishes anger swiftly.

Because his defining trait is mercy—he responds to an appeal for forgiveness by abandoning wrath rather than escalating punishment.

It frames restraint as voluntary: the speaker says “I do not restrain you,” yet the outcome valorizes self-restraint—the sage chooses to drop anger.