Previous Verse
Next Verse

Shloka 31

Adhyaya 76The Sixth Manvantara: Cakshusha Manu, the Child-Snatcher, and the Problem of Kinship

गुरुरुवाच अतीव गहनं वत्स ! सङ्कटं महदागतम् ।

न वेद्मि किञ्चिन्मोहेन भ्रमन्तीव हि बुद्धयः ॥

gurur uvāca atīva gahanaṃ vatsa saṅkaṭaṃ mahad āgatam | na vedmi kiñcin mohena bhramantīva hi buddhayaḥ ||

อาจารย์กล่าวว่า “ลูกเอ๋ย วิกฤตอันลึกยิ่งและใหญ่ยิ่งได้มาถึงแล้ว เราไม่รู้ว่าควรทำสิ่งใด ด้วยความหลง ความคิดทั้งหลายดูประหนึ่งหมุนวนอยู่”

गुरुःthe teacher
गुरुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगुरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
अतीवexceedingly
अतीव:
Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअतीव (अव्यय)
Formअव्यय, परिमाण/तीव्रतावाचक (intensifying adverb)
गहनम्deep / difficult
गहनम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootगहन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘सङ्कटम्’ इत्यस्य विशेषणम्
वत्सO dear child
वत्स:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootवत्स (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
सङ्कटम्a crisis / danger
सङ्कटम्:
Karma (कर्म/Predicate nominal)
TypeNoun
Rootसङ्कट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेयपदम्
महत्great
महत्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘सङ्कटम्’ इत्यस्य विशेषणम्
आगतम्has come / has arrived
आगतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआ + गम् (धातु) + त (क्त/कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (Past participle, क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘सङ्कटम्’ इत्यस्य विशेषणम्
not
:
Pratishedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation particle)
वेद्मिI know
वेद्मि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootविद् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
किञ्चित्anything
किञ्चित्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअनिश्चित-प्रमाणवाचक (indefinite), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
मोहेनdue to delusion
मोहेन:
Hetu (हेतु/Cause)
TypeNoun
Rootमोह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
भ्रमन्तीwandering
भ्रमन्ती:
Karta (कर्ता/Descriptive)
TypeAdjective
Rootभ्रम् (धातु) + शतृ (वर्तमान कृदन्त)
Formवर्तमान कृदन्त (Present participle, शतृ), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘बुद्धयः’ इत्यस्य विशेषणम् (अत्र उपमावाचक ‘इव’ सह)
इवas if
इव:
Upama (उपमा/Comparative marker)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमा-अव्यय (particle of comparison)
हिindeed / for
हि:
Nipata (निपात/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (emphatic/explanatory particle)
बुद्धयःthe intellects / thoughts
बुद्धयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
Guru to Ānanda

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Dharma-sankata (moral crisis)Limits of human judgmentNeed for higher discernmentTeacher’s humility

FAQs

Even the learned can face dharma-saṅkaṭa where ordinary rules conflict; the verse legitimizes careful deliberation and humility rather than rash certainty.

Ethical-dialogue narrative (ācāra). It is not a sarga/pratisarga/manvantara/vaṃśa unit, but a practical dharma teaching embedded in story.

‘Buddhi whirling in moha’ is a classic marker of avidyā; the episode prepares for a resolution that must come from clearer pramāṇa (valid means of knowledge) or a higher dharmic insight.