Previous Verse
Next Verse

Shloka 43

Adhyaya 45Jaimini’s Cosmological Questions and the Opening of Markandeya’s Account of Primary Creation

स्पर्शमात्रस्तु वै वायूरूपमात्रं समावृणोत् ।

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ॥

sparśamātras tu vai vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot | jyotiś cāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha ||

วายุซึ่งมีคุณเพียงสัมผัส ถูกห่อหุ้มด้วยรูปโดยรอบ และโชติก็แปรสภาพแล้วก่อให้เกิดตนมาตราอันละเอียดแห่งรส (รสตนมาตรา).

स्पर्श-मात्रःhaving only touch
स्पर्श-मात्रः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्पर्श (प्रातिपदिक) + मात्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (of vāyuḥ); समासः तत्पुरुषः (only touch)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrast/emphasis)
वैindeed
वै:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphasis/assurance)
वायुःair
वायुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
रूप-मात्रम्mere form (subtle form-element)
रूप-मात्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक) + मात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन
समावृणोत्covered/enveloped
समावृणोत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + आ + वृ (धातु)
Formलङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
ज्योतिःfire/light
ज्योतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
and
:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
अपिalso
अपि:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formनिपात (also)
विकुर्वाणम्transforming (while transforming)
विकुर्वाणम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि + कृ (धातु) → विकुर्वाण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formवर्तमानकृदन्त (present active participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्मपद-विशेषणम् (qualifies rasamātram)
रस-मात्रम्the mere element of taste
रस-मात्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरस (प्रातिपदिक) + मात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन
ससर्जcreated
ससर्ज:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलिट्, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
indeed (particle)
:
Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formनिपात (metrical/emphatic)
Not specified in the provided extract

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

CosmologyRasa-tanmātraElemental layeringGuṇa-characteristics

FAQs

Each successive emergence ‘contains’ or ‘covers’ the prior, suggesting increasing complexity. It encourages seeing sensory pleasures (taste, etc.) as later, compounded phenomena—not ultimate fulfillment.

Sarga: continues the tanmātra sequence toward the next gross element (water).

The progression from form to taste hints at condensation: from light/visibility toward liquidity and savor—symbolically, from cognition toward affect and attachment, which must be mastered.