Shloka 17
Uttarā-Pratigrahaṇa and Abhimanyu–Uttarā Vivāha
Virāṭa-parva, Adhyāya 67
पन्थानमुपसड्म्य फाल्गुनो वाक्यमब्रवीत्,क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतस: । जब कौरव-दलके लोग चले गये या इधर-उधर सब दिशाओंमें भाग गये, उस समय बहुत-से कौरवसैनिक जो घने जंगलमें छिपे हुए थे, वहाँसे निकलकर डरते-डरते अर्जुनके पास आये। उनके मनमें भय समा गया था। वे भूखे-प्यासे और थके-माँदे थे। परदेशमें होनेके कारण उनके हृदयकी व्याकुलता और बढ़ गयी थी। वे उस समय केश खोले और हाथ जोड़े हुए खड़े दिखायी दिये वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर कौरव युद्धसे भागकर विवशतापूर्वक लौट गये। उन सबने दीनभावसे उस समय हस्तिनापुरकी ओर प्रस्थान किया। इधर अर्जुनने नगरके रास्तेमें आकर उत्तरसे कहा--
panthānam upasaṅgamya phālguno vākyam abravīt | kṣutpipāsāpariśrāntā videśasthā viceṭasaḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า: ครั้นฟาลคุนะ (อรชุน) มาถึงทางหลวงแล้ว ก็เอ่ยวาจา. เมื่อกองทัพกุรุได้จากไปหรือแตกกระเจิงหนีไปทุกทิศ เหล่าทหารกุรุจำนวนมากที่ซ่อนตัวอยู่ในพงไพรทึบก็ออกมาด้วยใจหวาดหวั่น—อิดโรยด้วยความหิว กระหาย และความเหนื่อยล้า ทั้งยังสับสนดุจผู้ตกค้างในแดนต่างถิ่น. พวกเขาปล่อยผมสยาย ประนมมือ แล้วค่อย ๆ เข้าไปหาอรชุนด้วยความกลัว. ครั้นกองกุรุหนีศึกแล้วก็จำต้องกลับมาอย่างไร้ทางเลือก และออกเดินไปยังหัสดินาปุระด้วยสภาพน่าเวทนา. ส่วนอรชุน เมื่อถึงเส้นทางเข้าสู่เมืองแล้ว ก็กล่าวกับอุตตรา.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral psychology of defeat: arrogance collapses into fear and supplication, while the victorious are called to restraint and responsible speech. It underscores how dislocation (being 'in a foreign land') intensifies mental confusion, and how leadership is shown not only in combat but in how one addresses the vulnerable aftermath.
After the Kaurava force has scattered and fled, some soldiers who had hidden in the forest come out, terrified and exhausted, and approach Arjuna in a pleading posture. The narration then turns to Arjuna reaching the road toward the city and speaking to Uttarā, moving the story from battlefield chaos to the next ethical and narrative decision.