Shloka 16
Uttarā-Pratigrahaṇa and Abhimanyu–Uttarā Vivāha
Virāṭa-parva, Adhyāya 67
शत्रुहन्ता कुन्तीपुत्रने शत्रुओंको मारकर महान् वीरोचित पराक्रम करके पुनः पूर्ववत् सिरपर वेणी धारण कर ली और उत्तरके घोड़ोंकी रास सँभाली। इस प्रकार बृहन्नलाका रूप धारणकर महामना अर्जुनने सारथिके रूपमें प्रसन्नतापूर्वक राजधानीमें प्रवेश किया ।। वैशम्पायन उवाच ततो निवृत्ता: कुरव: प्रभग्ना वशमास्थिता: । हस्तिनापुरमुद्दिश्य सर्वे दीना ययुस्तदा,क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतस: । जब कौरव-दलके लोग चले गये या इधर-उधर सब दिशाओंमें भाग गये, उस समय बहुत-से कौरवसैनिक जो घने जंगलमें छिपे हुए थे, वहाँसे निकलकर डरते-डरते अर्जुनके पास आये। उनके मनमें भय समा गया था। वे भूखे-प्यासे और थके-माँदे थे। परदेशमें होनेके कारण उनके हृदयकी व्याकुलता और बढ़ गयी थी। वे उस समय केश खोले और हाथ जोड़े हुए खड़े दिखायी दिये वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर कौरव युद्धसे भागकर विवशतापूर्वक लौट गये। उन सबने दीनभावसे उस समय हस्तिनापुरकी ओर प्रस्थान किया। इधर अर्जुनने नगरके रास्तेमें आकर उत्तरसे कहा--
vaiśampāyana uvāca |
śatru-hantā kuntī-putro 'rjunāḥ śatrūn nihatyā mahān vīrocita-parākramaṃ kṛtvā punaḥ pūrvavat śirasi veṇīṃ dhārayāmāsa, uttarasyāśvānāṃ raśmīn ca jagrāha | evaṃ bṛhannalā-rūpaṃ dhṛtvā mahāmanā arjunaḥ sārathi-rūpeṇa prasannatayā rājadhānīṃ praviśat ||
tato nivṛttāḥ kuravaḥ prabhagnā vaśam āsthitāḥ | hastināpuram uddiśya sarve dīnā yayus tadā, kṣut-pipāsā-pariśrāntā videśasthā vicetasaḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า: ครั้นอรชุน โอรสแห่งกุนตี ได้สังหารศัตรูทั้งหลายและแสดงเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่สมกับวีรบุรุษแล้ว ก็ผูกมวยผมเป็นเปียดังเดิมอีกครั้ง และจับสายบังเหียนม้าของอุตตระไว้. ด้วยการทรงอำพรางเป็น “พฤหันนลา” อรชุนผู้มีจิตใจสูงส่งจึงเข้าสู่ราชธานีด้วยความเบิกบาน ในฐานะสารถี. ฝ่ายกุรุทั้งหลายซึ่งแตกพ่ายและย่อยยับ ก็จำต้องถอยกลับอย่างไร้ทางเลือก. ทุกคนมุ่งสู่หัสดินาปุระด้วยความหดหู่—หิว กระหาย อ่อนล้า และจิตใจสับสนดุจผู้ติดค้างอยู่ในแดนต่างถิ่น.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even after decisive victory, Arjuna returns to disciplined restraint—resuming his disguise and duties without pride—while the defeated Kurus experience the ethical consequence of aggression: loss of morale, hardship, and compelled retreat.
After defeating the Kuru forces, Arjuna (as Bṛhannalā) takes charge of Uttara’s chariot again and enters the capital. Meanwhile the routed Kurus, broken and exhausted, turn back toward Hastināpura in dejection.