Shloka 54
Adhyāya 55: Pārtha–Rādheya Saṃvāda and Tactical Exchange
Chapter 55
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तरगोग्रहके समय कर्णका युद्ध पलायनविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ,यस्तु नीलानुसारेण पञ्चतारेण केतुना । हस्तावापी बृहद्धन्वा रथे तिष्ठति वीर्यवान् जो नीले रंगकी पाँच तारोंके चिह्लसे सुशोभित पताकावाले रथपर बैठे हुए हैं, जिनका धनुष विशाल है, जिन्होंने हाथोंमें दस्ताने पहन रखे हैं, जिनका वह तारों और सूर्यके चिह्नोंसे विचित्र शोभा धारण करनेवाला ध्वज फहरा रहा है, जिनके मस्तकपर श्वेत रंगका उज्ज्वल छत्र सुशोभित है, जो नाना प्रकारकी ध्वजा-पताकाओंसे उपलक्षित रथियोंकी विशाल सेनाके अग्रभागमें बादलोंके आगे सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहे हैं, जिनके शरीरपर चन्द्रमा और सूर्यके समान चमकीला सोनेका कवच और सुवर्णमय शिरस्त्राण दिखायी देता है, वे श्रेष्ठ रथपर विराजमान महापराक्रमी वीर पुरुष हम सबके पितामह शान्तनुनन्दन भीष्म हैं। वे राज्यलक्ष्मीसे सम्पन्न होकर भी दुर्योधनके अधीन हो रहे हैं। इसलिये मेरे मनको संतप्त-सा किये देते हैं
iti prakāraṃ śrīmahābhārate virāṭaparvaṇi antar-gata-goharaṇaparvaṇi uttaragograha-samaye karṇasya yuddha-palāyana-viṣayakaś catuḥpañcāśattamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ | yastu nīlānusāreṇa pañcatāreṇa ketunā | hastāvāpī bṛhaddhanvā rathe tiṣṭhati vīryavān |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ดังนี้ บทที่ห้าสิบสี่แห่งโกหรณปัรวะ ภายในวิราฏปัรวะ ซึ่งพรรณนาการถอยทัพของกรรณะในยามที่อุตตราทำการกวาดต้อนโค ได้สิ้นสุดลงแล้ว บัดนี้ นักรบผู้ทรงฤทธิ์ซึ่งยืนอยู่บนรถศึก—มีธงสีน้ำเงินประดับเครื่องหมายดาวห้าดวง สวมเครื่องป้องกันมือ ถือคันศรใหญ่ ส่องประกายด้วยธงชัยที่ประดับสัญลักษณ์ทิพย์ มีฉัตรขาวสว่างเหนือเศียร และสวมเกราะทองกับหมวกเหล็กทองอันเรืองรองดุจสุริยันและจันทรา—ผู้นั้นคือภีษมะ โอรสแห่งศานตนุ ปิตามหะของเราทั้งปวง ผู้เลิศในหมู่นักรบรถศึก แต่ถึงจะเพียบพร้อมด้วยสิริราชสมบัติ เขาก็ยังอยู่ใต้บัญชาของทุรโยธนะ; ด้วยเหตุนั้นจิตใจจึงหนักอึ้งด้วยความโศก”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical strain when a virtuous, illustrious elder (Bhīṣma) remains bound by allegiance and political obligation to a flawed ruler (Duryodhana). It invites reflection on dharma: whether duty to a throne or vow can justify serving an unrighteous cause, and how such service can become a source of sorrow even when performed with discipline and honor.
This is a chapter-colophon and transition: it closes the chapter describing Karṇa’s retreat during the cattle-raid conflict involving Uttara, then begins a vivid identification of the mighty chariot-warrior—Bhīṣma—describing his banner, weapons, and regal insignia, and commenting on the poignancy that he fights under Duryodhana’s command.