Shloka 23
द्रोण-पार्थ-युद्धम्
Droṇa–Pārtha Strategic Engagement
युद्धमें बाणोंकी मार खाकर कौरवसैनिक धराशायी होते जा रहे थे, तो भी उनका मन वहाँसे भागनेको नहीं होता था। वे मन-ही-मन अर्जुनकी फुर्तीकी सराहना करते थे ।। ततः शड्खं प्रदध्मौ स द्विषतां लोमहर्षणम् । विस्फार्य च धनु:श्रेष्ठ ध्वजे भूतान्यचोदयत्,तदनन्तर पार्थने अपना शंख बजाया, जो शत्रुओंके रोंगटे खड़े कर देनेवाला था। फिर उन्होंने अपने श्रेष्ठ धनुषकी टंकार करके ध्वजापर बैठे हुए भूतोंको सिंहनाद करनेकी प्रेरणा दी
tataḥ śaṅkhaṃ pradadhmau sa dviṣatāṃ lomaharṣaṇam | visphārya ca dhanuḥśreṣṭhaṃ dhvaje bhūtāny acodayat ||
ในสนามรบ แม้ทหารเการพจะล้มลงเพราะคมศร ก็ยังไม่คิดจะหนีไปไหน พวกเขากลับชื่นชมความว่องไวของปารถะอยู่ในใจ แล้วปารถะก็เป่าสังข์เสียงกึกก้องจนศัตรูขนลุก จากนั้นดีดสายธนูชั้นเลิศให้กังวาน ราวกับปลุกเหล่าวิญญาณที่สถิตบนธงให้คำราม
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how righteous courage in battle is sustained not only by weapons but by resolve and symbols: the conch and bow-sound function as moral and psychological forces—bolstering one’s own side while unsettling aggressors—showing that dharma-yuddha involves steadiness of mind as much as physical prowess.
Arjuna (Pārtha), having engaged the Kaurava forces, blows his conch to terrify the enemy and then twangs his bow. The sounds serve as signals of dominance and confidence, and he is described as stirring the supernatural beings associated with his banner, intensifying the battle’s momentum and morale.