Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

Virāṭa-parva Adhyāya 42 — Duryodhana’s counsel to Bhīṣma on ajñātavāsa risk and raid strategy

जिसकी पीठपर सोनेके प्रकाशमान हाथी सुशोभित हो रहे हैं तथा जिसके दोनों किनारे बड़े सुन्दर और मध्यभाग बहुत ही उत्तम है, यह श्रेष्ठ धनुष किसका है? ।। तपनीयस्य शुद्धस्य षष्टि्यस्येन्द्रगोपका: । पृष्ठे विभक्ता: शोभान्ते कस्यैतद्‌ धनुरुत्तमम्‌,जिसके पृष्ठ भागमें शुद्ध सुवर्णके बने हुए लाल-पीले रंगवाले साठ इन्द्रगोप (वीरबहूटी) नामक कीट पृथक्‌-पृथक्‌ शोभा पा रहे हैं, यह उत्तम धनुष किसका है?

uttara uvāca |

tapanīyasya śuddhasya ṣaṣṭyasya indragopakāḥ |

pṛṣṭhe vibhaktāḥ śobhante kasyaitad dhanur uttamam ||

อุตตรากล่าวว่า “บนสันหลังของคันธนูอันยอดเยี่ยมนี้ มีอินทรโคปะหกสิบตัวประดับอยู่ แยกเด่นชัดในทองคำบริสุทธิ์ที่ถลุงแล้วสุกปลั่ง คันธนูชั้นเลิศนี้เป็นของผู้ใด?”

तपनीयस्यof gold
तपनीयस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootतपनीय
FormNeuter, Genitive, Singular
शुद्धस्यpure
शुद्धस्य:
Visheshana
TypeAdjective
Rootशुद्ध
FormNeuter, Genitive, Singular
षष्ट्यस्यof sixty
षष्ट्यस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootषष्टि
FormFeminine, Genitive, Singular
इन्द्रगोपकाःindragopaka insects (ladybird-like beetles)
इन्द्रगोपकाः:
Karta
TypeNoun
Rootइन्द्रगोपक
FormMasculine, Nominative, Plural
पृष्ठेon the back (surface)
पृष्ठे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपृष्ठ
FormNeuter, Locative, Singular
विभक्ताःseparated, arranged apart
विभक्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootवि-भज्
FormMasculine, Nominative, Plural, क्त (past passive participle)
शोभन्तेshine, are splendid
शोभन्ते:
TypeVerb
Rootशुभ्
FormPresent, Third, Plural, Atmanepada
कस्यof whom
कस्य:
Sambandha
TypePronoun
Rootकिम्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
एतत्this
एतत्:
TypePronoun
Rootएतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
धनुःbow
धनुः:
Karta
TypeNoun
Rootधनुस्
FormNeuter, Nominative, Singular
उत्तमम्excellent, best
उत्तमम्:
Visheshana
TypeAdjective
Rootउत्तम
FormNeuter, Nominative, Singular

उत्तर उवाच

U
Uttara
I
indragopaka (indragopa insects, as a simile/ornamental motif)
D
dhanus (bow)
T
tapanīya (refined gold)

Educational Q&A

The verse highlights discernment and inquiry: in a martial setting, one should identify arms and their rightful owner before acting. It also reflects the epic’s emphasis on recognizing true capability and authority through signs (lakṣaṇa) rather than assumption.

In the Virāṭa court context, Uttara notices an exceptionally crafted bow—marked by distinctive gold work likened to sixty red indragopas—and asks whose weapon it is, signaling the discovery/recognition of a great warrior’s arms.