Shloka 11
Virāṭa-parva Adhyāya 21 — Kīcaka’s clandestine approach and Bhīma’s covert intervention (नर्तनागारे कीचकवध-प्रसङ्गः)
नारायणी चेन्द्रसेना रूपेण यदि ते श्रुता । पतिमन्वचरद् वृद्ध पुरा वर्षमहस्रिणम्,प्राचीन कालकी बात है, भृगुनन्दन महर्षि च्यवन तपस्या करते-करते बाँबीके समान हो गये थे, मानो अब उनका जीवनदीप बुझ जायगा; ऐसी दशा हो गयी थी, तो भी उनकी कल्याणमयी पत्नी सुकन्याने उन्हींका अनुसरण किया--वह उन्हींकी सेवा-शुश्रूषामें लगी रही। नारायणी इन्द्रसेना भी अपने रूप-सौन्दर्यके कारण विख्यात थी। तुमने भी उसका नाम सुना होगा। पूर्वकालमें उसने अपने हजार वर्षके बूढ़े पति मुदुगल ऋषिकी निरन्तर सेवा की थी
nārāyaṇī cendrasenā rūpeṇa yadi te śrutā | patim anvacarad vṛddha purā varṣa-sahasriṇam ||
ภีมเสนกล่าวว่า “หากเจ้าเคยได้ยินนามนารายณีอินทรเสนา ผู้เลื่องลือด้วยรูปโฉม ก็จงรู้ไว้ว่า ในกาลก่อนนางได้ติดตามและปรนนิบัติสามี คือฤๅษีมุทคละ ผู้ชราถึงพันปี ด้วยความเป็นภรรยาผู้มั่นคงในพรต มิได้ขาดสาย เรื่องนี้ถูกยกขึ้นกล่าวเพื่อธำรงคติว่า ธรรมแห่งคู่ครองแท้มิได้วัดด้วยความเยาว์วัย ความสำราญ หรือผลประโยชน์ หากวัดด้วยความซื่อสัตย์มั่นคง การรับใช้ และความอดทนต่อความยากลำบาก”
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
The verse holds up an ideal of dharma grounded in steadfast fidelity and service: a spouse’s righteousness is shown through unwavering commitment and care, even across long hardship and the decline of age.
Bhīma cites Nārāyaṇī Indrasenā—renowned for beauty—as an illustrative precedent, stating that she followed and served her elderly husband continuously for a thousand years, using her example to strengthen a moral argument about duty and loyalty.