Shloka 32
द्रौपदी-भीमसेनसंवादः
Draupadī–Bhīmasena Dialogue on Suffering, Kāla, and Daiva
(ऐन्द्रवारुणवायव्यब्राद्याग्नेयैश्व वैष्णवै: । अग्नीन् संतर्पयन् पार्थ: सर्वाश्ैकरथो5जयत् ।। दिव्यैरस्त्रैरचिन्त्यात्मा सर्वशत्रुनिबर्हण: ।। दिव्यं गान्धर्वमस्त्रं च वायव्यमथ वैष्णवम् | ब्राह्मंं पाशुपतं चैव स्थूणाकर्ण च दर्शयन् ।। पौलोमान् कालकेयांश्व इन्द्रशत्रूनू महासुरान् । निवातकवचै: सार्ध घोरानेकरथो5जयत् । सोन््तःपुरगतः पार्थ: कूपेडग्निरिव संवृतः ।। जिन कुन्तीकुमार अर्जुनने ऐन्द्र, वारुण, वायव्य, ब्राह्म, आग्नेय और वैष्णव अस्त्रोंद्वारा अग्निदेवको तृप्त करते हुए एकमात्र रथकी सहायतासे सब देवताओंको जीत लिया, जिनका आत्मबल अचिन्त्य है, जो अपने दिव्यास्त्रोंद्वारा समस्त शत्रुओंका नाश करनेमें समर्थ हैं, जिन्होंने एकमात्र रथपर आरूढ़ हो दिव्य गान्धर्व, वायव्य, वैष्णव, ब्राह्म, पाशुपत तथा स्थूणाकर्ण नामक अस्त्रोंका प्रदर्शन करते हुए युद्धमें निवातकवर्चोंसहित भयंकर पौलोम और कालकेय आदि महान् असुरोंको, जो इन्द्रसे शत्रुता रखनेवाले थे, परास्त कर दिया था, वे ही अर्जुन आज अनन््तःपुरमें उसी प्रकार छिपे बैठे हैं, जैसे प्रजवलित अग्नि कुएँमें ढक दी गयी हो। कन्यापुरगतं दृष्टवा गोछ्ेष्विव महर्षभम् । स्त्रीवेषविकृतं पार्थ कुन्तीं गच्छति मे मन: ।।) जैसे बड़ा भारी साँड़ गोशालाओंमें आबद्ध हो, उसी प्रकार स्त्रियोंके वेषसे विकृत अर्जुनको कन्याओंके अन्तःपुरमें देखकर मेरा मन बार-बार कुन्तीदेवीकी याद करता है। तथा दृष्टवा यवीयांसं सहदेवं गवां पतिम् । गोषु गोवेषमायान्तं पाण्डुभूतास्मि भारत,भारत! इसी प्रकार तुम्हारे छोटे भाई सहदेवको, जो गौओंका पालक बनाया गया है, जब मैं गौओंके बीच ग्वालेके वेशमें आते देखती हूँ, तो मेरा रक्त सूख जाता है और सारा शरीर पीला पड़ जाता है
vaiśampāyana uvāca |
(aindravāruṇavāyavyabrāhmyāgneyaiś ca vaiṣṇavaiḥ |
agnīn saṃtarpayan pārthaḥ sarvāś caikaratho 'jayat ||
divyair astrair acintyātmā sarvaśatrunibarhaṇaḥ ||
divyaṃ gāndharvam astraṃ ca vāyavyam atha vaiṣṇavam |
brāhmaṃ pāśupataṃ caiva sthūṇākarṇaṃ ca darśayan ||
paulomān kālakeyāṃś ca indraśatrūn mahāsurān |
nivātakavacaiḥ sārdhaṃ ghorān ekaratho 'jayat |
so 'ntaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe 'gnir iva saṃvṛtaḥ ||
(kanyāpuragataṃ dṛṣṭvā goṣṭheṣv iva maharṣabham |
strīveṣavikṛtaṃ pārthaṃ kuntīṃ gacchati me manaḥ ||
tathā dṛṣṭvā yavīyāṃsaṃ sahadevaṃ gavāṃ patim |
goṣu goveṣam āyāntaṃ pāṇḍubhūto 'smi bhārata ||))
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“ปารถะผู้นั้นเอง ผู้มีเดชานุภาพยากหยั่งถึง เป็นผู้ทำลายศัตรูทั้งปวง ด้วยอาวุธทิพย์ทั้งหลาย; ครั้งหนึ่งเขาได้บำรุงอัคนีเทพด้วยอาวุธแห่งอินทร์ แห่งวรุณ แห่งวายุ แห่งพรหม แห่งอัคนี และแห่งวิษณุ แล้วขึ้นรถเพียงคันเดียวก็พิชิตแม้เหล่าเทพ. เขาแสดงอาวุธทิพย์คันธรรพะ ทั้งวายุวะ ไวษณวะ พราหมะ ปาศุปตะ และสถูณากรรณะ แล้วด้วยรถเพียงคันเดียวก็ปราบพวกเปาลมะและกาลเกยะอันน่าสะพรึง—มหาอสูรผู้เป็นศัตรูของอินทร์—พร้อมทั้งนิวาตกวจะทั้งหลาย. อรชุนผู้นั้นบัดนี้กลับนั่งซ่อนอยู่ในเขตในของสตรี ดุจไฟที่ลุกโพลงถูกปิดทับไว้ในบ่อ. เมื่อเห็นปารถะในคราบสตรีอยู่ในห้องในของเหล่าสาวน้อย—ประหนึ่งโคผู้ยิ่งใหญ่ถูกขังในคอก—ใจข้าพเจ้าก็หวนไปหากุนตีครั้งแล้วครั้งเล่า. และอีกประการหนึ่ง โอ ภารตะ เมื่อข้าพเจ้าเห็นสหเทวะน้องสุดท้องของท่าน ถูกทำให้เป็นผู้เลี้ยงโค เดินเข้ามาท่ามกลางฝูงโคในคราบคนเลี้ยงโค ข้าพเจ้าก็ซีดเผือดไป.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights dharmic restraint: even the mightiest must sometimes accept concealment and humble roles to keep a vow and protect a larger purpose. True strength includes self-control and patience, not only battlefield victory.
The narrator recalls Arjuna’s former cosmic victories with divine weapons, then contrasts that glory with his present condition in Virāṭa’s palace—hidden in the inner apartments in a woman’s disguise—while Sahadeva lives as a cattle-keeper. The speaker’s distress evokes remembrance of Kuntī and the Pāṇḍavas’ hardship during incognito exile.