Shloka 35
Adhyāya 14: Sudēṣṇā Sends Sairandhrī to Kīcaka’s House (सुदेष्णा–सैरन्ध्री–कीचक संवादः)
(स्वेषु दारेषु मेधावी कुरुते यत्नमुत्तमम् | स्वदारनिरतो हाशु नरो भद्राणि पश्यति ।। बुद्धिमान् पुरुष अपनी पत्नीको ही अनुकूल बनाये रखनेके लिये उत्तम यत्न करता है। अपनी स्त्रीमें अनुराग रखनेवाला मनुष्य शीघ्र ही कल्याणका भागी होता है। न चारधर्मेण लिप्येत न चाकीर्तिमवाप्नुयात् । स्वदारेषु रतिर्धमों मृतस्यापि न संशय: ।। मनुष्यको चाहिये कि वह पापमें लिप्त न हो, अपयशका पात्र न बने, अपनी ही पत्नीके प्रति अनुराग रखना परम धर्म है। वह मृत पुरुषके लिये भी कल्याणकारी होता है, इसमें संशय नहीं है। स्वजातिदारा मर्त्यस्य इहलोके परत्र च | प्रेतकार्याणि कुर्वन्ति निवापैस्तर्पयन्ति च ।। अपनी जातिकी स्त्रियाँ मनुष्यके लिये इहहलोक और परलोकमें भी हितकारिणी होती हैं। वे प्रेतकार्य (अन्त्येष्टि-संस्कार) करती और जलांजलि देकर मृतात्माको तृप्त करती हैं। तदक्षय्यं च धर्म्य च स्वर्ग्यमाहुर्मनीषिण: । स्वजातिदारजा: पुत्रा जायन्ते कुलपूजिता: ।। उनके इस कार्यको मनीषी पुरुषोंने अक्षय, धर्मसंगत एवं स्वर्गकी प्राप्ति करानेवाला बताया है। अपनी जातिकी स्त्रीसे उत्पन्न हुए पुरुष कुलमें सम्मानित होते हैं। प्रिया हि प्राणिनां दारास्तस्मात् त्वं धर्मभाग् भव । परदाररतो मर्त्यो न च भद्राणि पश्यति ।।) सभी प्राणियोंको अपनी ही पत्नी प्यारी होती है। इसलिये तुम भी ऐसा करके धर्मके भागी बनो। परस्त्रीलम्पट पुरुष कभी कल्याण नहीं देखता। परदारास्मि भद्रें ते न युक्त तव साम्प्रतम् । दयिता: प्राणिनां दारा धर्म समनुचिन्तय,सबसे बड़ी बात यह है कि मैं दूसरेकी पत्नी हूँ। तुम्हारा कल्याण हो। इस समय मुझसे इस तरहकी बातें करना तुम्हारे लिये किसी तरह उचित नहीं है। जगत्के सब प्राणियोंके लिये अपनी ही स्त्री प्रिय होती है। तुम धर्मका विचार करो
vaiśampāyana uvāca |
svēṣu dārēṣu mēdhāvī kurutē yatnam uttamam |
svadāranirataḥ śīghraṁ naro bhadrāṇi paśyati ||
na cādharmeṇa lipyeta na cākīrtim avāpnuyāt |
svadārēṣu ratiḥ dharmo mṛtasya api na saṁśayaḥ ||
svajātidārā martyasya ihaloke paratra ca |
pretakāryāṇi kurvanti nivāpais tarpayanti ca ||
tad akṣayyaṁ ca dharmyaṁ ca svargyam āhur manīṣiṇaḥ |
svajātidārajāḥ putrā jāyante kulapūjitāḥ ||
priyā hi prāṇināṁ dārās tasmāt tvaṁ dharmabhāg bhava |
paradārarato martyo na ca bhadrāṇi paśyati ||
paradārāsmi bhadraṁ te na yuktaṁ tava sāmpratam |
dayitāḥ prāṇināṁ dārā dharmaṁ samanucintaya ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “บุรุษผู้มีปัญญาย่อมเพียรพยายามอย่างยิ่งเพื่อรักษาความกลมเกลียวกับภรรยาของตน; ผู้ยึดมั่นในคู่ครองของตนย่อมได้เห็นความผาสุกและสิริมงคลโดยเร็ว ไม่ควรมัวหมองด้วยการประพฤติอธรรม และไม่ควรรับเอาความอัปยศ ความรักและความซื่อสัตย์ต่อภรรยาของตนประกาศว่าเป็นธรรมอันสูงสุด—เป็นคุณแม้แก่ผู้ล่วงลับไปแล้วโดยไม่ต้องสงสัย ภรรยาจากวงศ์วานเดียวกันเป็นผู้เกื้อกูลทั้งในโลกนี้และโลกหน้า: นางประกอบพิธีแก่ผู้ตาย และยังดวงวิญญาณด้วยน้ำและเครื่องบูชา บัณฑิตกล่าวว่าการรับใช้นั้นไม่เสื่อมสูญ ชอบธรรม และเป็นเหตุแห่งสวรรค์; บุตรที่เกิดจากภรรยาวงศ์วานเดียวกันย่อมได้รับเกียรติในตระกูล แท้จริงสำหรับสรรพชีวิต ภรรยาของตนย่อมเป็นที่รัก; เพราะฉะนั้นเจ้าจงเป็นผู้มีส่วนในธรรมเถิด แต่ผู้ใฝ่หาภรรยาผู้อื่นย่อมไม่เห็นความดีแท้ ‘ยิ่งกว่านั้น ข้าเป็นภรรยาของผู้อื่น—ขอความดีจงมีแก่เจ้า บัดนี้ไม่สมควรที่เจ้าจะกล่าวกับข้าเช่นนี้ สำหรับสรรพชีวิต ภรรยาของตนย่อมเป็นที่รัก; จงใคร่ครวญธรรมเถิด’”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage teaches that devotion to one’s own spouse is a central form of dharma: it protects one from adharma and disgrace, brings welfare, and is linked to enduring merit through household and ancestral duties. Pursuing another’s wife is condemned as a path that blocks true well-being.
In the Virāṭa-parvan context, the narration presents a moral admonition: the speaker (through Vaiśampāyana’s report) articulates norms of righteous conduct regarding women and marriage, and includes a direct refusal—‘I am another’s wife; it is not proper to speak so now’—urging the listener to reflect on dharma.