Previous Verse
Next Verse

Shloka 8

Nakula’s Reception in Matsya: Appointment as Aśvasūta

Horse-master

(अर्जुन उवाच वेणीं प्रकुर्या रुचिरे च कुण्डले तथा स्त्रज: प्रावरणानि संहरे । स्‍्नान॑ चरेयं विमृजे च दर्पणं विशेषकेष्वेव च कौशलं मम ।। क्लीबेषु बालेषु जनेषु नर्तने शिक्षाप्रदानेषु च योग्यता मम । करोमि वेणीषु च पुष्पपूरणं न मे स्त्रिय: कर्मणि कौशलाधिका: ।। अर्जुन बोले--मैं वेणी-रचना अच्छी कर सकता हूँ, मनोहर कुण्डल बनाना जानता हूँ, फूलोंके हार तथा ओढ़नेकी चादरें सुन्दर ढंगसे बनाता हूँ, स्नान करा सकता हूँ, दर्पणकी सफाई करता हूँ और चन्दन आदिसे अनेक प्रकारकी रेखाएँ बनाकर शृंगार करनेकी क्रियामें मुझे विशेष कुशलता प्राप्त है। नपुंसकों, बालकों एवं साधारण लोगोंमें नाचने तथा संगीत एवं नृत्यकी शिक्षा देनेमें मेरी अच्छी योग्यता है। स्त्रियोंकी वेणीमें फ़ूल गूँथनेका कार्य भी मैं अच्छे ढंगसे सम्पन्न करता हूँ। इन सब कार्योमें स्त्रियाँ भी मुझसे अधिक कुशल नहीं हैं। तमब्रवीत्‌ प्रांशुमुदीक्ष्य विस्मितो विराटराजोपसूतं महायशा: ।। निकट आनेपर उसका कद बहुत ऊँचा देखकर महायशस्वी राजा विराट अत्यन्त विस्मित होकर बोले। विराट उवाच नाहस्तु वेषो5यमनूर्जितस्ते नापुंस्त्वम्हों नरदेवसिंह । तवैष वेशो5शुभवेष भूषणै- विभूषितो भूतपतेरिव प्रभो ।। विभाति भानोरिव रश्मिमालिनो घनावरुद्धे गगने घनैरिव । भधनुर्हि मन्‍्ये तव शोभयेद्‌ भुजौ तथा हि पीनावतिमात्रमायतौ ।।) विराटने कहा--नरदेवसिंह! ओज और बलसे रहित नपुंसकका-सा यह वेष तुम्हारे योग्य नहीं है। तुम क्लीब होनेके योग्य नहीं हो। प्रभो! तुम्हारा यह वेष भगवान्‌ भूतनाथकी भाँति अशुभ वेष-भूषासे विभूषित है। जैसे बादलोंकी घटासे आच्छादित आकाशमें भी अंशुमाली सूर्यका मण्डल सुशोभित होता है, उसी प्रकार इस क्लीबवेषमें भी तुम पौरुषसे प्रकाशित हो रहे हो। मेरा ऐसा विश्वास है कि तुम्हारी इन मोटी और अत्यन्त विशाल भुजाओंको धनुष ही सुशोभित कर सकता है। अजुन उवाच गायामि नृत्याम्यथ वादयामि भद्रो$स्मि नृत्ये कुशलो5स्मि गीते । त्वमुत्तरायै प्रदिशस्व मां स्वयं भवामि देव्या नरदेव नर्तक:,अर्जुनने कहा--नरदेव! मैं गाता, नाचता और बाजे बजाता हूँ। नृत्यकलामें निपुण और संगीत-कलामें भी कुशल हूँ। आप उत्तराको शिक्षा देनेके लिये मुझे रख लें। मैं स्वयं राजकुमारी उत्तराको नृत्य सिखलाऊँगा

arjuna uvāca |

veṇīṁ prakuryā rucire ca kuṇḍale tathā srajaḥ prāvaraṇāni saṁhare |

snānaṁ careyaṁ vimṛje ca darpaṇaṁ viśeṣakeṣv eva ca kauśalaṁ mama ||

klībeṣu bāleṣu janeṣu nartane śikṣāpradāneṣu ca yogyatā mama |

karomi veṇīṣu ca puṣpapūraṇaṁ na me striyaḥ karmaṇi kauśalādhikāḥ ||

อรชุนกล่าวว่า—“ข้าสามารถจัดถักเปีย (เวณี) ได้งดงาม รู้วิธีทำตุ้มหูอันน่าชม; ร้อยพวงมาลัยและจัดผ้าคลุมให้เรียบร้อยก็ทำได้. ข้าช่วยอาบน้ำ ขัดเงากระจก และชำนาญเป็นพิเศษในงานแต่งองค์—วาดลวดลายด้วยจันทน์และสิ่งหอมต่าง ๆ. ในหมู่ขันที เด็ก และคนทั่วไป ข้าเหมาะจะร่ายรำ และสอนเพลงกับระบำ. อีกทั้งการสอดดอกไม้ในเปียสตรี ข้าก็ทำได้ดี; ในงานเหล่านี้สตรีเองก็มิได้ชำนาญกว่าข้า.”

अर्जुनःArjuna
अर्जुनः:
Karta
TypeNoun
Rootअर्जुन
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
Karta
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3, Singular
वेणीम्braid (of hair)
वेणीम्:
Karma
TypeNoun
Rootवेणी
FormFeminine, Accusative, Singular
प्रकुर्याI could make/arrange
प्रकुर्या:
Karta
TypeVerb
Rootप्रकृ
FormOptative, 1, Singular
रुचिरेbeautiful (two)
रुचिरे:
Karma
TypeAdjective
Rootरुचिर
FormNeuter, Accusative, Dual
and
:
TypeIndeclinable
Root
कुण्डलेearrings (two)
कुण्डले:
Karma
TypeNoun
Rootकुण्डल
FormNeuter, Accusative, Dual
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
स्रजःgarlands
स्रजः:
Karma
TypeNoun
Rootस्रज्
FormFeminine, Accusative, Plural
प्रावरणानिcoverings/outer garments
प्रावरणानि:
Karma
TypeNoun
Rootप्रावरण
FormNeuter, Accusative, Plural
संगहरेI could gather/arrange
संगहरे:
Karta
TypeVerb
Rootसम्+हृ
FormOptative, 1, Singular
स्नानम्bathing
स्नानम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्नान
FormNeuter, Accusative, Singular
चरेयम्I could perform/do
चरेयम्:
Karta
TypeVerb
Rootचर्
FormOptative, 1, Singular
विमृजेI wipe/clean
विमृजे:
Karta
TypeVerb
Rootवि+मृज्
FormPresent, 1, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
दर्पणम्mirror
दर्पणम्:
Karma
TypeNoun
Rootदर्पण
FormMasculine, Accusative, Singular
विशेषकेषुin decorative marks/tilaka designs
विशेषकेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootविशेषक
FormMasculine, Locative, Plural
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
and
:
TypeIndeclinable
Root
कौशलम्skill
कौशलम्:
TypeNoun
Rootकौशल
FormNeuter, Nominative, Singular
ममmy
मम:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular

अजुन उवाच

A
Arjuna
W
women (striyaḥ)
E
earrings (kuṇḍala)
G
garlands (sraj)
W
wrap-cloths/coverings (prāvaraṇa)
M
mirror (darpaṇa)
C
cosmetic adornment (viśeṣaka)
E
eunuchs (klība)
C
children (bāla)

Educational Q&A

The verse underscores disciplined adaptability in service of dharma: Arjuna restrains his warrior identity and adopts peaceful, socially acceptable skills to uphold the incognito vow and prevent premature violence, showing that true strength includes self-control and strategic humility.

During the Pāṇḍavas’ year of concealment, Arjuna presents himself in Virāṭa’s court as a non-threatening specialist in adornment, music, and dance, positioning himself to be employed as an instructor and thereby maintaining the disguise safely.