Adhyaya 8
Adhyāya 8 — Vidura’s Return and the Kaurava Counsel (Āraṇyaka-parva)
Upa-parva: Duryodhana–Śakuni–Karṇa Counsel on Vidura’s Return (Court Strategy Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that upon hearing Vidura has returned and been pacified by the king, Duryodhana experiences agitation and convenes Śakuni, Karṇa, and Duḥśāsana. Duryodhana frames Vidura as a capable minister aligned with the Pāṇḍavas’ welfare and urges immediate consultation before Vidura can redirect Dhṛtarāṣṭra’s mind. He expresses despair at the prospect of the Pāṇḍavas’ return, using extreme language to signal perceived loss of advantage. Śakuni responds by appealing to the Pāṇḍavas’ commitment to truth and to the binding force of their agreement, arguing they will not accept the king’s reversal; he then proposes continued surveillance for vulnerabilities. Duḥśāsana endorses Śakuni’s reasoning, and Karṇa asserts collective alignment with Duryodhana’s aims. Noting Duryodhana’s dissatisfaction, Karṇa advances a more forceful plan: coordinated mobilization to confront the Pāṇḍavas while they are in the forest and socially constrained. The group assents and departs in separate chariots. Kṛṣṇa-Dvaipāyana Vyāsa, perceiving their movement with divine insight, arrives and restrains them, approaching the seated Dhṛtarāṣṭra to intervene.
Chapter Arc: व्यास धृतराष्ट्र के पास आते हैं और राजधर्म की कठोर वाणी में कहते हैं—‘महाप्राज्ञ! मेरे वचन सुनो’; क्योंकि पाण्डवों का वनवास अन्याय से हुआ है और उसका फल राज्य को भस्म कर सकता है। → व्यास स्पष्ट करते हैं कि उन्हें यह प्रिय नहीं कि दुर्योधन-पुरोगामी कौरवों ने निकृष्ट छल से पाण्डवों को वन भेजा। वे चेताते हैं कि तेरहवाँ वर्ष पूर्ण होते ही पाण्डव अपने अपमान और क्लेश को स्मरण कर क्रोध-विष को मुक्त करेंगे—और वह विष कौरवों पर ही गिरेगा। → व्यास धृतराष्ट्र के सामने दुर्योधन की ‘सुमन्दधी’ और ‘पापात्मा’ प्रवृत्ति को नग्न कर देते हैं—राज्य-लोभ से वह पाण्डवों के प्रति नित्य संक्रुद्ध है और उन्हें मारना चाहता है। फिर वे तीखा विकल्प रखते हैं: ‘यदि बुद्धि नहीं बदलती तो दुर्योधन को अकेला, असहाय, पाण्डवों के साथ वन भेज दो’—ताकि संसर्ग से स्नेह जागे या उसकी दुष्टता का परिणाम उसी पर पड़े। → व्यास धृतराष्ट्र को स्मरण कराते हैं कि विदुर, भीष्म, कृप, द्रोण और स्वयं व्यास जैसे हितैषी एक ही नीति कहते हैं—दुर्योधन के विचार की उपेक्षा महा-अनर्थ को जन्म देगी। साथ ही वे यह भी स्वीकारते हैं कि जन्मजात स्वभाव प्रायः नहीं छूटता; इसलिए राजा को अभी, ‘अर्थ के बढ़ने से पहले’, क्षम्य और उचित कार्य करना चाहिए। → धृतराष्ट्र के सामने प्रश्न खड़ा रह जाता है—क्या वह पुत्रमोह तोड़कर दुर्योधन को रोकेगा, या चेतावनी की उपेक्षा कर आने वाले विनाश को आमंत्रित करेगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न [हुक हि 7 2 अष्टमो> ध्याय: व्यासजीका धृतराष्ट्रसे दुर्योधनके अन्यायको रोकनेके लिये अनुरोध व्यास उवाच धृतराष्ट्र महाप्राज्ञ निबोध वचनं मम । वक्ष्यामि त्वां कौरवाणां सर्वेषां हितमुत्तमम्
วยาสกล่าวว่า “ข้าแต่ธฤตราษฏระผู้ทรงปรีชาญาณยิ่ง จงฟังถ้อยคำของเรา เราจักกล่าวแก่ท่านซึ่งวาจาอันประเสริฐ เป็นประโยชน์สูงสุดแก่เหล่ากุรุทั้งปวง”
Verse 2
न मे प्रियं महाबाहो यद् गता: पाण्डवा वनम् | निकृत्या निकृताश्चैव दुर्योधनपुरोगमै:,महाबाहो! पाण्डवलोग जो वनमें भेजे गये हैं, यह मुझे अच्छा नहीं लगा है। दुर्योधन आदिने उन्हें छलपूर्वक जूएमें हराया है
โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร ข้ามิยินดีที่ปาณฑพทั้งหลายต้องไปสู่วนา พวกเขาถูกอธรรมด้วยเล่ห์กล—ถูกลวงและพ่ายแพ้ในการพนันสกาโดยผู้มีทุรโยธน์เป็นผู้นำ
Verse 3
ते स्मरन्त: परिक््लेशान् वर्षे पूर्णे त्रयोदशे । विमोक्ष्यन्ति विषं क्रुद्धा: कौरवेयेषु भारत
โอ้ภารตะ ครั้นปีที่สิบสามครบถ้วน พวกเขาจะระลึกถึงความทุกข์ยากแล้วกริ้วกราด พ่นพิษใส่เหล่ากุรุวงศ์—คือประหารด้วยศัสตราวุธอันร้ายแรงดุจพิษ
Verse 4
तदयं कि नु पापात्मा तव पुत्र: सुमन्दधी: । पाण्डवान् नित्यसंक्रुद्धों राज्यहेतोर्जिधांसति
ทั้งที่รู้ดังนี้ เหตุใดบุตรของท่านผู้นี้ ผู้มีจิตบาปและปัญญาทึบเขลา จึงเดือดดาลอยู่เนืองนิตย์ และหมายปลงชีวิตปาณฑพทั้งหลายเพื่อราชสมบัติ?
Verse 5
वार्यतां साध्वयं मूढ: शमं गच्छतु ते सुतः । वनस्थांस्तानयं हन्तुमिच्छन् प्राणान् विमोक्ष्यति
จงห้ามคนเขลาผู้นี้เสียเดี๋ยวนี้ ให้บุตรของท่านเข้าถึงความสงบและการข่มใจ หากเขามุ่งจะฆ่าปาณฑพผู้พำนักในป่า เขาย่อมลงเอยด้วยการสูญสิ้นชีวิตของตนเอง
Verse 6
यथा हि विदुरः प्राज्ञो यथा भीष्मो यथा वयम् | यथा कृपश्च द्रोणश्व॒ तथा साधुर्भवानपि,जैसे ज्ञानी विदुर, भीष्म, मैं, कृपाचार्य तथा द्रोणाचार्य हैं, वैसे ही साधुस्वभाव तुम भी हो
ดุจดังวิดูระผู้ปราชญ์ ดุจดังภีษมะ ดุจดังพวกเรา และดุจดังกรปะกับโทรณะ—ท่านเองก็เป็นผู้มีความประพฤติดีและจิตใจอันประเสริฐเช่นกัน
Verse 7
इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपवके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें व्यासजीके आगमनसे सम्बन्ध रखनेवाला यसातवाँ अध्याय पूरा हुआ
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ผู้ทรงปัญญายิ่ง การวิวาทกับญาติของตนเองนั้นน่าติเตียนยิ่งนัก มันก่อให้เกิดอธรรมและเพิ่มพูนความเสื่อมเสีย เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระราชา อย่าได้ก้าวเข้าสู่ความขัดแย้งกับคนของพระองค์เองเลย”
Verse 8
समीक्षा यादृशी हास्य पाण्डवान् प्रति भारत । उपेक्ष्यमाणा सा राजन् महान्तमनयं स्पृशेत्
วยาสกล่าวว่า “โอ้ภารตะ จงพิจารณาให้ถี่ถ้วนว่าเขามีเจตนาเช่นไรต่อเหล่าปาณฑพ หากเจตนานั้นถูกละเลย ข้าแต่พระราชา—หากไม่ถูกยับยั้งและระงับให้สงบ—มันอาจเติบโตเป็นการปะทุแห่งอธรรมและการกดขี่อันใหญ่หลวง”
Verse 9
अथवायं सुमन्दात्मा वनं गच्छतु ते सुत: । पाण्डवै: सहितो राजन्नेक एवासहायवान्,अथवा तुम्हारा यह मन्दबुद्धि पुत्र अकेला ही दूसरे किसी सहायकको लिये बिना पाण्डवोंके साथ वनमें जाय
หรือไม่ก็ ข้าแต่พระราชา ขอให้โอรสผู้ทึบปัญญาของพระองค์ไปสู่ป่าพร้อมเหล่าปาณฑพ—ไปเพียงลำพัง ไร้ผู้ช่วยเหลือและไร้ที่พึ่งใดๆ
Verse 10
ततः संसर्गज: स्नेह: पुत्रस्य तव पाण्डवै: । यदि स्यात् कृतकार्योड्द्य भवेस्त्वं मनुजेश्वर
แล้วหากด้วยการคบหาสมาคมกับเหล่าปาณฑพ โอรสของพระองค์เกิดความรักใคร่จริงใจต่อพวกเขา ข้าแต่องค์จอมมนุษย์ พระองค์ก็จักสำเร็จสมประสงค์ได้ตั้งแต่วันนี้
Verse 11
अथवा जायमानस्य यच्छीलमनुजायते । श्रूयते तन्महाराज नामृतस्यापसर्पति
วยาสกล่าวว่า “ยิ่งไปกว่านั้น ข้าแต่มหาราชา อุปนิสัยที่เกิดมาพร้อมกับคน—ดังที่ได้ยินสืบมา—ย่อมไม่สลายไป; แม้จะยื่นอมฤตให้ก็หาได้เปลี่ยนไม่ เพราะฉะนั้น จงพิจารณาด้วยว่า ภีษมะ โทรณะ วิทุระ หรือแม้แต่พระองค์เอง เห็นประการใดในเรื่องนี้ สิ่งที่สมควรควรกระทำก่อน; ด้วยสิ่งนั้นเท่านั้น พระประสงค์จึงจักสำเร็จ”
Verse 12
कथं वा मन्यते भीष्मो द्रोणो5थ विदुरो5पि वा। भवान् वात्र क्षमं कार्य पुरा वोडर्थोडभिवर्धते
วยาสะกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น ความเห็นของภีษมะเป็นอย่างไร หรือของโทรณะ หรือของวิทุระด้วย? แล้วดุลยพินิจของท่านเองในเรื่องนี้เป็นเช่นไร? ในกรณีนี้ ควรกระทำสิ่งที่เหมาะสมแท้จริงก่อน; ด้วยสิ่งนั้นเอง เป้าประสงค์ของท่านจักก้าวหน้าได้ดีที่สุด”
Frequently Asked Questions
The chapter stages a tension between ethical governance through wise counsel (Vidura’s influence on Dhṛtarāṣṭra) and factional strategy that prioritizes advantage, including proposals to act before lawful agreements and moral restraints can reassert themselves.
Counsel (mantra) is shown as a decisive instrument of polity: when rulers fear corrective advice, they may substitute urgency and consensus rhetoric for discernment, thereby accelerating instability; restraint and right counsel function as stabilizers of dharma.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-function is narrative: Vyāsa’s arrival operates as an authorial-ethical intervention, signaling that unchecked factional action is subject to higher corrective authority within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.