Adhyaya 75
दमयन्ती-शपथः वायोः साक्ष्यं च (Damayantī’s Oath and Vāyu’s Testimony)
Upa-parva: Nala–Damayantī Upākhyāna (Episode within Āraṇyaka Parva)
Damayantī addresses Nala to reject any suspicion of wrongdoing, asserting that she chose him over the gods and has remained ethically intact. She outlines the operational means by which communication and retrieval were attempted—brahmins disseminate her message, and the learned Parṇāda approaches Nala at Ṛtuparṇa’s residence in Kośala. Damayantī frames an explicit truth-assertion by invoking cosmic witnesses (the ever-moving wind, the sun, and the moon), requesting that they uphold truth and, if she has acted wrongly, withdraw her life. Vāyu responds from the sky, affirming her innocence and noting sustained protective witnessing over the years; the testimony includes a practical claim that only Nala could traverse the required distance in a single day, validating the strategy’s premise. Divine approval follows (flower-rain, celestial drums, auspicious wind), and Nala relinquishes suspicion. He dons the provided garment, remembers the nāga-king, and regains his own form; recognition and reunion occur as Damayantī embraces him, and Nala embraces her and their children. The chapter closes with familial reporting to Bhīma’s household, the couple recounting their forest sufferings through the night, and a concluding statement of restoration and emotional replenishment after prolonged separation.
Chapter Arc: दमयन्ती, अपने हृदय में उठती शंका और आशा के बीच, केशिनी को फिर से ‘बाहुक’ की परीक्षा करने भेजती है—इस बार बिना बोले, केवल उसके आचरण के सूक्ष्म संकेत पकड़ने के लिए। → केशिनी मौन रहकर बाहुक के प्रत्येक कर्म को देखती है—संकट में भी असाधारण उपाय निकालना, संकुचित स्थान में भी ‘विवर’ बना देना, ऋतुपर्ण के लिए अनेक प्रकार का भोजन शीघ्रता से सिद्ध कर देना, और अग्नि-कार्य/रसोई में अद्भुत दक्षता दिखाना। ये सब लक्षण दमयन्ती की शंका को और तीव्र करते हैं कि यह साधारण सारथि नहीं। → केशिनी बाहुक के निकट जाकर उसके कार्य-व्यवहार की तीक्ष्ण परीक्षा करती है—उसके स्पर्श, गति, और रसोई-कर्म में असामान्य सामर्थ्य (क्षण में व्यवस्था बदल जाना, अग्नि का सहसा प्रज्वलित होना, असंभव-सा कार्य सहज हो जाना) देखकर उसके मन में यह प्रबल आशंका जमती है कि ‘बाहुक’ ही नल है। → केशिनी लौटकर दमयन्ती को देखे हुए लक्षणों का वृत्तान्त देती है। दमयन्ती उसे निर्देश देती है कि जो कुछ भी दिव्य या मानवोचित विशेषता दिखे, सब बताना—पर साथ ही सावधानी भी रखनी है, क्योंकि बार-बार आना-जाना लोक-अपवाद का कारण बन सकता है। → दमयन्ती के भीतर नल की पहचान लगभग जाग चुकी है, पर निर्णायक प्रमाण अभी शेष है—अगला कदम क्या होगा: क्या वह स्वयं सामना करेगी, या कोई अंतिम परीक्षा रचेगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नल-केशिनीसंवादविषयक चौहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७४ ॥ हि आन (0) माप्टआ अप पञ्चसप्ततितमोब ध्याय: दमयन्तीके आदेशसे केशिनीद्धारा हज ककी परीक्षा तथा बाहुकका अपने लड़के-लड़कियोंको उनसे प्रेम करना बृहृदश्च उवाच दमयन्ती तु तच्छुत्वा भूशं शोकपरायणा । शड्-कमाना नल तं वै केशिनीमिदमब्रवीत्
พราหมณ์ฤๅษีพรหทัศวะกล่าวว่า—ครั้นดมยันตีได้ฟังดังนั้น ก็ถูกความโศกอันท่วมท้นครอบงำ ในดวงใจของนางบังเกิดความสงสัยอันมั่นคงว่า ‘บาหุกผู้นี้แท้จริงคือนละ’ แล้วนางจึงกล่าวแก่เคศินีดังนี้—
Verse 2
गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके । अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय,“केशिनि! फिर जाओ और बाहुककी परीक्षा करो। अबकी बार तुम कुछ बोलना मत। निकट रहकर उसके चरित्रोंपर दृष्टि रखना
ดมยันตีกล่าวว่า—“เคศินี จงไปอีกครั้งและทดสอบบาหุก ครานี้อย่าเอ่ยวาจาใด ๆ จงอยู่ใกล้ ๆ แล้วเพ่งพินิจความประพฤติของเขาให้ถี่ถ้วน”
Verse 3
यदा च किंचित् कुर्यात् स कारणं तत्र भामिनि । तत्र संचेष्टमानस्य लक्षयन्ती विचेष्टितम्,'भामिनि! जब वह कोई काम करे तो उस कार्यको करते समय उसकी प्रत्येक चेष्टा और उसके कारणपर लक्ष्य रखना
“และโอ นางผู้เร่าร้อนด้วยอารมณ์! เมื่อใดเขากระทำสิ่งใด จงสังเกตเหตุแห่งการกระทำนั้นด้วย และขณะเขาลงมือ จงจับตาทุกอากัปกิริยา ทุกความพยายามของเขาให้ถ้วนถี่”
Verse 4
न चास्य प्रतिबन्धेन देयोडग्निरपि केशिनि । याचते न जल देयं सर्वथा त्वरमाणया,'“केशिनि! वह आग्रह करे तो भी उसे आग न देना और माँगनेपर भी किसी प्रकार जल्दीमें आकर पानी भी न देना
“เคศินี! แม้เขาจะคะยั้นคะยอเพียงใด ก็อย่าให้ไฟแก่เขา และแม้เขาจะขอ ก็อย่าได้รีบร้อนให้แม้แต่น้ำ ไม่ว่าในกรณีใด ๆ”
Verse 5
एतत् सर्व समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय । निमित्तं यत् त्वया दृष्टं बाहुके दैवमानुषम्
“เมื่อพิจารณาทุกสิ่งให้ถี่ถ้วนแล้ว จงมาบอกเล่าความประพฤติทั้งหมดแก่เรา และนิมิตหมาย (ลาง) ที่เจ้ามองเห็นในบาหุกนั้น เป็นเหตุจากเทพยดาหรือจากมนุษย์ ก็จงแจ้งให้ชัด”
Verse 6
दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथ च केशिनी
เมื่อทมยันตีกล่าวดังนั้นแล้ว เคศินีก็จากไป—เพื่อทำหน้าที่นำสารให้สำเร็จ และขับเคลื่อนการเสาะหาของทมยันตีต่อไปด้วยความแน่วแน่อันสงบเงียบ
Verse 7
सा तत् सर्व यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत् । निमित्तं यत् तया दृष्टं बाहुके दैवमानुषम्,उसने बाहुकमें जो दिव्य अथवा मानवोचित विशेषताएँ देखीं, उनका यथावत् समाचार पूर्णरूपसे दमयन्तीको बताया
นางรายงานแก่ทมยันตีทุกสิ่งตามที่เกิดขึ้นโดยครบถ้วน—โดยเฉพาะนิมิตที่นางเห็นในบาหุกะ ว่าเป็นลักษณะทิพย์หรือเป็นลักษณะของมนุษย์—เล่าตามที่นางเห็นจริงทุกประการ
Verse 8
केशिन्युवाच दृढं शुच्युपचारोडसौ न मया मानुष: क्वचित् | दृष्टपूर्व: श्रुतो वापि दमयन्ति तथाविध:
เคศินีกล่าวว่า “ทมยันตีเอ๋ย กิริยามารยาทของเขามั่นคงในความบริสุทธิ์และความเหมาะควร ข้าไม่เคยเห็นมนุษย์เช่นนั้นที่ใดมาก่อน และไม่เคยได้ยินว่ามีผู้ใดเป็นเช่นนั้นเลย”
Verse 9
हस्वमासाद्य संचारं नासौ विनमते क्वचित् | तं तु दृष्टया यथा5संगमुत्सपति यथासुखम्
แม้ถึงทางผ่านที่ประตูต่ำยิ่ง เขาก็มิได้ก้มตัวเลย; แต่พอประตูเห็นเขาเข้า ประตูกลับยกสูงขึ้นเองเท่าที่จำเป็น เพื่อมิให้ศีรษะของเขากระทบต้อง
Verse 10
संकटे<प्यस्य सुमहान् विवरो जायतेडधिक: । ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकश:
แม้ในที่คับแคบ สำหรับเขากลับเกิดช่องว่างอันใหญ่ยิ่ง—ยิ่งกว่านั้นยังมากขึ้นอีก และเพื่อฤตุปรณะ ก็มีการส่งอาหารนานาชนิดไปถวาย
Verse 11
प्रेषितं तत्र राज्ञा तु मांसं चैव प्रभूतवत् । तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भास्तत्रोपकल्पिता:
พฤหทัศวะกล่าวว่า “ณ ที่นั้น พระราชาทรงส่งเนื้อมาอย่างอุดมด้วย และเพื่อชำระล้าง ก็ได้จัดเตรียมหม้อน้ำไว้ ณ ที่นั้นแล้ว”
Verse 12
ते तेनावेक्षिता: कुम्भा: पूर्णा एवाभवंस्तत: । ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुक:
พฤหทัศวะกล่าวว่า “เพียงเขาเหลียวมอง หม้อน้ำนั้นก็เต็มด้วยน้ำในทันใด แล้วเมื่อชำระล้างเสบียงเสร็จ พาหุกะก็นำไปตั้งอย่างเรียบร้อยบนเตาไฟ”
Verse 13
तृणमुष्टिं समादाय सवितुस्तं समादधत् । अथ प्रज्वलितस्तत्र सहसा हव्यवाहन:
พฤหทัศวะกล่าวว่า “เขาหยิบหญ้าแห้งกำหนึ่งแล้ววางไว้ในรัศมีแห่งพระอาทิตย์ ครั้นแล้ว ณ ที่นั้นเอง อัคนีผู้เป็นพาหะแห่งเครื่องบูชาก็ลุกโพลงขึ้นโดยฉับพลัน”
Verse 14
तदद्भुततमं दृष्टवा विस्मिताहमिहागता । अन्यच्च तस्मिन् सुमहदाश्षचर्य लक्षितं मया,यह अद्भुत बात देखकर मैं आश्वर्यचकित होकर यहाँ आयी हूँ। बाहुकमें एक और भी बड़े आश्चर्यकी बात देखी है
พฤหทัศวะกล่าวว่า “ครั้นได้เห็นอัศจรรย์ยิ่งนั้น ข้าพเจ้าก็ตกตะลึงและมาที่นี่ และในบุรุษผู้นั้นเอง ข้าพเจ้ายังสังเกตเห็นอัศจรรย์อันยิ่งใหญ่อีกประการหนึ่ง”
Verse 15
यदग्निमपि संस्पृश्य नैवासौ दहाते शुभे । छन्देन चोदकं तस्य वहत्यावर्जितं द्रतम्
พฤหทัศวะกล่าวว่า “โอ ผู้เป็นมงคล แม้ต้องสัมผัสไฟ เขาก็มิได้ไหม้ และแม้น้ำเพียงน้อยในภาชนะ เมื่อเขาปรารถนา ก็ไหลออกมาในทันใด ราวกับถูกดึงให้พรั่งพรูตามเจตนา”
Verse 16
अतीव चान्यत् सुमहदाश्चर्य दृष्टवत्यहम् । यत् स पुष्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनै:
พรหทัศวะกล่าวว่า “เรายังได้ประจักษ์อัศจรรย์อันยิ่งใหญ่อีกประการหนึ่ง เขาหยิบดอกไม้ขึ้นมาด้วยมือแล้วค่อย ๆ ขยำอย่างแผ่วเบา แต่แม้ถูกมือบีบคั้น ดอกไม้ก็มิได้บิดเบี้ยวเสียรูป กลับยิ่งหอมกรุ่นและยิ่งแย้มบานงดงาม ครั้นเห็นนิมิตอัศจรรย์เหล่านี้ เราจึงรีบรุดมาที่นี่โดยพลัน”
Verse 17
मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि नान्यथा । भूय एव सुगन्धीनि हषितानि भवन्ति हि । एतान्यद्धुतलिड्डानि दृष्टवाहं द्रतमागता
เมื่อเขาลูบดอกไม้เหล่านั้นอย่างแผ่วเบาระหว่างฝ่ามือ ดอกไม้ก็มิได้ช้ำหรือแปรเปลี่ยนไปแต่อย่างใด กลับยิ่งหอมยิ่งสด และดูประหนึ่งแย้มบานด้วยความรื่นรมย์ยิ่งกว่าเดิม ครั้นได้เห็นนิมิตอัศจรรย์เหล่านี้ เราจึงรีบรุดมาที่นี่โดยเร็ว
Verse 18
बृहृदश्चव उवाच दमयन्ती तु तच्छुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् । अमन्यत नल प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम्
พรหทัศวะกล่าวว่า ครั้นดมยันตีได้ฟังถึงกิริยาอาการและความประพฤติของพระราชาผู้มีเกียรติยศ (นละ) นางก็ตัดสินในใจว่า นละได้มาถึงแล้วจริง ๆ ด้วยการกระทำและอาการอันเป็นเอกลักษณ์ นางจึงจำแนกพระองค์ได้
Verse 19
सा शड्-कमाना भर्तरं बाहुकं पुनरिज्ञितैः । केशिनीं श्लक्षणया वाचा रुदती पुनरब्रवीत्
พรหทัศวะกล่าวว่า เมื่อถูกกระเพื่อมด้วยความใคร่และความระแวงอันซ้อนซับ นางก็จำบาหุกได้อีกครั้งว่าเป็นสวามี ครั้นแล้วนางร่ำไห้ พลางกล่าวกับเกศินีด้วยวาจาอ่อนหวานอีกหนว่า “สหายเอ๋ย ไปอีกครั้งเถิด; ครั้นบาหุกเผลอ จงรีบนำจากห้องครัวเอาเนื้อผลไม้ที่เขาต้มและปรุงด้วยวิธีพิเศษนั้นมาให้เราสักส่วนหนึ่งโดยไว”
Verse 20
पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम् महानसादू ट्रुतं मांसमानयस्वेह भाविनि
พรหทัศวะกล่าวว่า “ไปอีกครั้งเถิด คนดี เมื่อบาหุกเผลอ จงรีบนำของที่เขาปรุงแต่งไว้เป็นพิเศษจากห้องครัว—อาหารที่สุกงอมด้วยความพิถีพิถัน—มาให้เราที่นี่โดยพลัน”
Verse 21
सा गत्वा बाहुकस्याग्रे तन्मांसमपकृष्य च । अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणात् प्रियकारिणी
นางเข้าไปหา พาหุกะ แล้วตักเอาเนื้อผลไม้ที่ต้มสุกนั้นออกมาเพียงเล็กน้อย แม้ยังร้อนจัดอยู่ก็ตาม นางสหายผู้ภักดีผู้คอยเกื้อกูลก็รีบร้อนกลับมาในทันที
Verse 22
दमयन्त्यै तत: प्रादात् केशिनी कुरुनन्दन । सो चिता नलसिद्धस्य मांसस्य बहुश: पुरा
แล้วเคศินีก็นำก้อนเนื้อผลไม้นั้นมอบให้ทมยันตี โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์กุรุ เพราะนางเคยลิ้มรสอาหารที่นลผู้ชำนาญปรุงไว้มาแล้วหลายครั้ง
Verse 23
प्राश्य मत्वा नल॑ सूंत प्राक्रोशद् भृशदु:खिता । वैक्लव्यं परम॑ गत्वा प्रक्षाल्य च मुखं ततः
ครั้นนางได้ลิ้มชิมแล้ว ก็แน่ใจว่าสารถีพาหุกะนั้นแท้จริงคือนล ครั้นแล้วนางก็คร่ำครวญด้วยความทุกข์ยิ่ง ร้อนรนถึงที่สุด แล้วจึงล้างหน้าของตน
Verse 24
मिथुन प्रेषयामास केशिन्या सह भारत । इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुक:
โอ้ภารตะ นางจึงส่งบุตรทั้งสองไปพร้อมกับเคศินี พาหุกะจำอินทรเสนาได้พร้อมทั้งน้องชายของนางคืออินทรเสน
Verse 25
अभिद्रुत्य ततो राजा परिष्वज्याड्कमानयत् | बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ
แล้วพระราชาก็วิ่งเข้าไป กอดรัดแล้วอุ้มขึ้นนั่งบนตัก ส่วนพาหุกะเมื่อเข้าไปใกล้ ก็แลเห็นบุตรทั้งสอง—งามประหนึ่งโอรสแห่งทวยเทพ
Verse 26
भृशं दुःखपरीतात्मा सुस्वरं प्ररुरोद ह । नैषधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत् तदा । उत्सृज्य सहसो पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत्
ด้วยความโศกอันรุนแรง เขาร่ำไห้เสียงดัง แล้วพระราชาแห่งนิษธะก็เผยความปั่นป่วนในดวงใจซ้ำแล้วซ้ำเล่า ก่อนจะปล่อยเด็กชายทั้งสองอย่างฉับพลัน และกล่าวถ้อยคำนี้แก่เคศินี
Verse 27
न इदं च सदृशं भद्ठे मिथुन मम पुत्रयो: । अतो दृष्टवैव सहसा बाष्पमुत्सृष्टवानहम्,“भद्रे! ये दोनों बालक मेरे पुत्र और पुत्रीके समान हैं, इसीलिये इन्हें देखकर सहसा मेरे नेत्रोंसे आँसू बहने लगे
โอ้สตรีผู้สุภาพ คู่เด็กนี้ช่างไม่ต่างจากบุตรของข้าเลย; เพราะฉะนั้นทันทีที่ได้เห็น น้ำตาก็พลันเอ่อท้นจากดวงตาของข้า
Verse 28
बहुश: सम्पतन्तीं त्वां जनः संकेतदोषतः । वयं च देशातिथयो गच्छ भद्रे यथासुखम्
โอ้สตรีผู้สุภาพ เมื่อเจ้ามาไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า ผู้คนอาจเพียงด้วยความระแวงก็กล่าวหาเป็นความผิดได้ และพวกเราก็เป็นแขกในแผ่นดินนี้ เพราะฉะนั้นจงกลับสู่พระราชวังโดยสบายใจเถิด
Verse 53
यच्चान्यदपि पश्येथास्तच्चाख्येयं त्वया मम । “बाहुकके इन सब चरित्रोंकी समीक्षा करके फिर मुझे सब बात बताना। बाहुकमें यदि तुम्हें कोई दिव्य अथवा मानवोचित विशेषता दिखायी दे तथा और भी जो कोई विशेषता दृष्टिगोचर हो तो उसपर भी दृष्टि रखना और मुझे आकर बताना'
และสิ่งอื่นใดที่เจ้าพบเห็น ก็จงรายงานแก่ข้าด้วย
Verse 63
निशम्याथ हयज्ञस्य लिड्रानि पुनरागमत् | दमयन्तीके ऐसा कहनेपर केशिनी पुनः वहाँ गयी और अभ्वविद्याविशारद बाहुकके लक्षणोंका अवलोकन करके वह फिर लौट आयी
ครั้นได้ฟังดังนั้น เคศินีก็ไปที่นั่นอีกครั้ง ครั้นพิจารณาเครื่องหมายของพาหุกะ—ผู้เลื่องชื่อในศาสตร์แห่งม้า—อย่างถี่ถ้วนแล้ว นางก็กลับมาและรายงาน
Verse 75
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि कन्यापुत्रदर्शने पडञ्चसप्ततितमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภาควนปัรวะ ตอนนโลปาขยานะ บทที่เจ็ดสิบห้า อันมีนามว่า “การได้เห็น/การจำแนกนางกุมารีและโอรส” ก็สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The dilemma is how suspicion within an intimate bond is resolved ethically: Damayantī must answer an implied accusation without coercion, using truth-assertion and verifiable testimony to restore trust.
The chapter models disciplined speech and accountability: truth is treated as a public, testable commitment supported by witnesses and consistent conduct, enabling reconciliation without erasing prior suffering.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is narrative-ethical—demonstrating how validated truth and relinquished suspicion restore social and personal order.
Ask anything about Adhyaya 75 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.