Shloka 16
दमयन्ती–बाहुकसंवादः
Damayantī’s Dialogue with Bāhuka; Recognition and Disclosure
आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा । न हि वै स्वानि लिड्रानि नल: शंसति कहिचित्,परमात्मा ही नलको जानते हैं तथा उसकी जो अन्तरात्मा है, वह उन्हें जानती है, दूसरा कोई नहीं; क्योंकि राजा नल अपने लक्षणों या चिह्लोंको कभी दूसरोंके सामने नहीं प्रकट करते हैं
ātmā eva tu nalaṃ veda yā cāsya tadanantarā | na hi vai svāni liṅgāni nalaḥ śaṃsati karhi cit |
นลย่อมรู้จักนลด้วยตนเอง และสำนึกภายในที่แนบชิดติดตามเขาก็รู้เช่นกัน; เพราะพระราชานลไม่เคยเปิดเผยเครื่องหมายอันเป็นที่รู้จำของตนแก่ผู้ใด ไม่ว่าเมื่อใด
बाहक उवाच
Educational Q&A
True identity is ultimately known from within: the self and its inner witness know the truth, while outward recognition can be withheld. Ethically, the verse highlights restraint in self-disclosure and the dignity of guarding one’s personal signs when circumstances demand discretion.
Bāhuka (Nala in disguise) explains why others cannot identify Nala: Nala keeps his distinguishing marks secret and does not reveal them. This supports the ongoing concealment of his identity within the Nalopākhyāna episode.