Adhyaya 58
नलस्य विवस्त्रीकरणं दमयन्ती-सहानुगमनं च (Nala’s Disrobing and Damayantī’s Companionship)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Tale of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva recounts the aftermath of Nala’s loss to Puṣkara: Puṣkara mocks the dispossessed king and proposes a further stake—Damayantī—intensifying humiliation and ethical outrage. Nala, overwhelmed, does not respond verbally; he removes his ornaments, abandons royal splendor, and departs in a single garment. Damayantī follows, likewise minimally clothed, and the pair remain near the city for three nights without receiving due hospitality, constrained by Puṣkara’s hostile proclamation. Pressed by hunger, Nala notices birds with golden-colored wings and attempts to trap them using his garment; the birds seize the cloth and reveal themselves as the dice (akṣāḥ), declaring their intent to strip him further. Now without clothing, Nala explains to Damayantī that hostile forces have displaced him and that even those who withheld honor now appear as birds taking his last possession. He indicates routes toward Vidarbha and other regions, implying a plan for survival. Damayantī, distressed, argues that she cannot abandon him in the forest; she offers companionship as medicine for suffering and insists they travel together to her father’s kingdom where Nala would be honored. The chapter centers on the ethics of abandonment, the social mechanics of disgrace, and the stabilizing force of spousal fidelity amid extreme vulnerability.
Chapter Arc: दमयन्ती के स्वयंवर में मनुष्य-राजा नल के वरण से असंतुष्ट कलि, देवसभा में अपना रोष लेकर उपस्थित होता है—और वहीं से अधर्म का बीज फूटता है। → इन्द्र (वृत्रहा) कलि को रोककर पूछते हैं कि वह कहाँ जाएगा; कलि निर्लज्जता से कहता है कि वह दमयन्ती के स्वयंवर में जाकर उसे वरेगा। कलि तर्क देता है कि देवताओं के रहते मनुष्य का वरण ‘अपराध’ है और दण्ड योग्य है। → देवता एक स्वर में नल के गुणों का गान करते हैं—धर्मज्ञ, सर्वगुणसम्पन्न, सत्यनिष्ठ—और कलि को चेताते हैं कि ऐसे राजा को शाप देने की इच्छा करने वाला स्वयं गहरे नरक में गिरेगा। → देवता कलि के आरोप को अस्वीकार कर देते हैं: दमयन्ती ने उनकी अनुमति से नल का वरण किया है; अतः कलि का क्रोध अधर्ममूलक है। देवता (द्वापर सहित) स्वर्ग लौट जाते हैं, पर कलि भीतर-भीतर प्रतिशोध का संकल्प बाँध लेता है। → देवताओं के चले जाने पर कलि द्वापर से गुप्त षड्यंत्र रचता है—नल को राज्य से भ्रंश करने और जुए (अक्ष) के माध्यम से उसे गिराने का; आगे नल के भाग्य पर अंधकार छा जाता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय ० | हि २ 7 अष्टपञज्चाशत्तमो< ध्याय: देवताओंके द्वारा नलके गुणोंका गान और उनके निषेध करनेपर भी नलके विरुद्ध कलियुगका कोप बु॒हदश्व उवाच वृते तु नैषथे भैम्या लोकपाला महौजस: । यान्तो ददृशुरायान्तं द्वापरं कलिना सह
พรหทัศวะกล่าวว่า—ครั้นทมยันตี ธิดาของภีมะ ได้เลือกนล กษัตริย์แห่งนิษธะแล้ว เหล่าโลกบาลผู้ทรงฤทธิ์ก็ออกเดินทางกลับสู่สวรรค์ ระหว่างทางพวกเขาเห็นว่า ยุคทวาประกำลังเคลื่อนเข้ามาพร้อมกับกาลี
Verse 2
अथाब्रवीत् कलिं शक्र: सम्प्रेक्ष्य बलवृत्रहा । द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि,कलियुगको देखकर बल और वृत्रासुरका नाश करनेवाले इन्द्रने पूछा--“कले! बताओ तो सही द्वापरके साथ कहाँ जा रहे हो?”
ครั้งนั้นศักระ (อินทรา) ผู้ปราบวฤตระอันเกรียงไกร แลเห็นกาลีแล้วตรัสว่า “โอ้กาลี เจ้ามีทวาประเป็นสหาย จงบอกมาเถิด ว่าจะไป ณ ที่ใด?”
Verse 3
ततो<ब्रवीत् कलि: शक्रं दमयन्त्या: स्वयंवरम् । गत्वा हि वरयिष्ये तां मनो हि मम तां गतम्
แล้วกาลีกล่าวแก่ศักระ (อินทรา) ว่า “ข้าแต่เทวราช ข้าจะไปยังสยัมวรของทมยันตี และจะเลือกนางเป็นคู่ เพราะใจของข้าได้ไปติดอยู่ที่นางแล้ว”
Verse 4
तमब्रवीत् प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्त: स स्वयंवर: । वृतस्तया नलो राजा पतिरस्मत्समीपत:,तब इन्द्रने हँलँकर कहा--“वह स्वयंवर तो हो गया। हमारे समीप ही दमयन्तीने राजा नलको अपना पति चुन लिया
อินทราทรงแย้มสรวลแล้วตรัสว่า “สยัมวรนั้นได้สิ้นสุดแล้ว ณ ที่นี้ต่อหน้าเราเอง ทมยันตีได้เลือกพระราชานละเป็นสวามี”
Verse 5
एवमुक्तस्तु शक्रेण कलि: कोपसमन्वित: । देवानामन्त्रय तान् सर्वनिवाचेदं वचस्तदा,इन्द्रके ऐसा कहनेपर कलियुगको क्रोध चढ़ आया और उसी समय उसने उन सब देवताओंको सम्बोधित करके यह बात कही--
ครั้นศักระตรัสดังนั้น กาลีก็เดือดดาลด้วยโทสะ แล้วจึงเชิญเหล่าเทพทั้งปวงมาประชุม และกล่าวถ้อยคำนี้ในกาลนั้น
Verse 6
देवानां मानुषं मध्ये यत् सा पतिमविन्दत । ततस्तस्या भवेन्न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम्,“दमयन्तीने देवताओंके बीचमें मनुष्यका पतिरूपमें वरण किया है। अतः उसे बड़ा भारी दण्ड देना उचित प्रतीत होता है”
“เมื่อท่ามกลางเหล่าเทพ นางกลับเลือกมนุษย์เป็นสวามี เพราะฉะนั้น การลงทัณฑ์อันหนักหน่วงแก่ นางย่อมเป็นสิ่งสมควร”
Verse 7
एवमुक्ते तु कलिना प्रत्यूचुस्ते दिवौकस: । अस्माभि: समनुज्ञाते दमयन्त्या नलो वृत:
ครั้นกาลีกล่าวดังนั้น เหล่าเทพจึงตอบว่า “ด้วยความยินยอมของเรา ทมยันตีได้เลือกนลแล้ว”
Verse 8
कलियुगके ऐसा कहनेपर देवताओंने उत्तर दिया--'दमयन्तीने हमारी आज्ञा लेकर नलका वरण किया है ।।
พราหมณ์พฤหทัศวะกล่าวว่า: เมื่อกาลีกล่าวดังนั้น เหล่าเทพจึงตอบว่า “ทมยันตีได้เลือกพระราชานลหลังได้รับอนุมัติจากเราแล้ว และผู้ใดเล่าจะไม่ขอพึ่งพระราชานล ผู้เพียบพร้อมด้วยคุณธรรมทั้งปวง? พระองค์ทรงรู้ธรรมทั้งสิ้นโดยถูกต้อง และทรงมั่นคงในพรตอันชอบ”
Verse 9
यो<थीते चतुरो वेदान् सर्वानाख्यानपञ्चमान् | नित्यं तृप्ता गृहे यस्य देवा यज्ञेषु धर्मत: । अहिंसानिरतो यश्च सत्यवादी दृढव्रत:
บฤหทัศวะกล่าวว่า: “ผู้ใดได้ศึกษาพระเวททั้งสี่ พร้อมทั้งบรรดาอาขยานที่นับเป็น ‘เวทที่ห้า’ คือหมวดอิติหาสะและปุราณะทั้งสิ้น; ผู้ซึ่งในเรือนของเขา เหล่าเทพย่อมอิ่มเอมอยู่เนืองนิตย์ด้วยยัญพิธีที่ประกอบตามธรรม; ผู้ตั้งมั่นในอหิงสา กล่าวสัจจะ และมั่นคงในพรต—ผู้นั้นคือพระราชานล ผู้เพียบพร้อมด้วยคุณธรรมทั้งปวง. ผู้ใดคิดจะสาปบุรุษเช่นนั้น ก็ประหนึ่งสาปตนเอง นำความพินาศมาสู่ตนด้วยมือของตน”
Verse 10
यस्मिन् दाक्ष्यं धृतिरज्ञानं तप: शौचं दम: शम: । ध्रुवाणि पुरुषव्याप्रे लोकपालसमे नृपे
บฤหทัศวะกล่าวว่า: “ในพระราชานล ผู้เป็นพยัคฆ์ท่ามกลางมนุษย์ และเสมอด้วยโลกบาลนั้น คุณธรรมทั้งหลาย—ความชำนาญ ความมั่นคง ความสิ้นอวิชชา ตบะ ความบริสุทธิ์ การข่มใจ และความสงบ—ดำรงอยู่อย่างแน่วแน่ไม่คลอนแคลน”
Verse 11
एवंरूपं नल॑ यो वै कामयेच्छपितुं कले । आत्मानं स शपेन्मूढो हन्यादात्मानमात्मना
บฤหทัศวะกล่าวว่า: “โอ้กาลี ผู้ใดคิดจะสาปนลผู้เป็นเช่นนี้ ผู้นั้นย่อมเป็นคนหลงผิด แท้จริงคือสาปตนเอง และด้วยการกระทำของตนเองย่อมนำความพินาศมาสู่ตน”
Verse 12
एवंगुणं नल॑ यो वै कामयेच्छपितुं कले । कृच्छे स नरके मज्जेदगाधे विपुले हृदे । एवमुक्त्वा कलिं देवा द्वापरं च दिवं ययु:
ฤๅษีพรหทัศวะกล่าวว่า “ผู้ใดปรารถนาจะสาปกาลี เมื่อกาลีได้สิงสู่ในพระราชาผู้ทรงคุณธรรมยิ่งดุจนลแล้ว ผู้นั้นจักจมลงด้วยทุกข์ใหญ่ในหลุมนรกอันกว้างใหญ่และไร้ก้นบึ้ง” ครั้นตรัสดังนี้แก่กาลีและทวาประแล้ว เหล่าเทพก็เสด็จกลับสวรรค์
Verse 13
ततो गतेषु देवेषु कलिब्द्वापरमब्रवीत् | संहर्तु नोत्सहे कोपं नले वत्स्यामि द्वापर
ครั้นเหล่าเทพเสด็จไปแล้ว กาลีกล่าวแก่ทวาประว่า “เรามิอาจระงับโทสะได้ เราจักเข้าไปสถิตในนล และด้วยอิทธิพลนั้นจักทำให้เขาพลัดจากราชสมบัติ เพื่อเขาจะมิอาจอยู่เป็นสุขกับทมยันตีได้”
Verse 14
भ्रंशयिष्यामि तं राज्यान्न भैम्या सह रंस्यते । त्वमप्यक्षान् समाविश्य साहाय्य॑ कर्तुमहसि
“เราจักทำให้เขาพลัดจากราชสมบัติ เขาจักมิอาจเสวยสุขกับธิดาแห่งภีมะ (ทมยันตี) ได้ และท่านเองจงเข้าไปสิงในลูกเต๋าเพื่อเกื้อหนุนเราเถิด”
Verse 57
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत दमयन्ती-स्वयंवरविषयक सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ วนปรวะ บทที่ห้าสิบเจ็ด ว่าด้วยสวยัมวรของทมยันตี ก็สิ้นสุดลง
Verse 58
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि कलिदेवसंवादे अष्टपञज्चाशत्तमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें कलि-देवता-संवादविषयक अद्लावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ วนปรวะ ภาคนโลปาขยานะ ว่าด้วยบทสนทนาระหว่างกาลีกับเทพเจ้า บทที่ห้าสิบแปด ก็สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether survival strategy can justify separation from one’s spouse under extreme vulnerability: Nala gestures toward routes and contingency planning, while Damayantī frames abandonment as ethically and emotionally untenable, insisting on shared responsibility.
Adversity exposes the difference between external sovereignty and internal governance: when wealth and status collapse, ethical stability is preserved through restraint, truthful counsel, and reciprocal care—especially within the marital bond.
No explicit phalaśruti appears in this chapter’s unit; its meta-function is exemplary—offering Yudhiṣṭhira a comparative case study on endurance, social disgrace, and dharma-maintenance during exile.
Ask anything about Adhyaya 58 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.