Shloka 21
नास्मिन् कुले जातु ममज्ज धर्मों न चालस्यथादर्थलोपो बभूव । अनुत्तरा: सर्वभूतेषु भूय: सम्प्राप्ता: सम: संशयं किनु राजन्,“राजन! हमारे कुलमें कभी आलस्यवश धर्मका लोप नहीं हुआ; अर्थका भी कभी नाश नहीं हुआ। हमने किसी भी प्राणीके प्रार्थना करनेपर कभी उसे कोरा जवाब नहीं दिया-- निराश नहीं किया। फिर भी हम धर्मसंकटमें कैसे पड़ गये?”
Vaiśampāyana uvāca: nāsmin kule jātu mamajja dharmo na cālasyathād arthalopo babhūva | anuttarāḥ sarvabhūteṣu bhūyaḥ samprāptāḥ samaḥ saṃśayaṃ kinu rājan ||
“ข้าแต่ราชัน! ในวงศ์ของเรา ธรรมะไม่เคยตกต่ำลงเลย; และเพราะความเกียจคร้าน ทรัพย์ก็ไม่เคยสูญสิ้น อีกทั้งต่อสรรพสัตว์ทั้งหลาย เราไม่เคยปล่อยให้ผู้ใดกลับไปด้วยคำปฏิเสธอันว่างเปล่า—ผู้มาขอพึ่งหรือวิงวอน เราไม่เคยทำให้สิ้นหวัง แล้วเหตุใดเล่า ข้าแต่ราชัน เราจึงมาติดอยู่ในวิกฤตแห่งธรรมะ? จะมีข้อกังขาอันใดอีก?”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse asserts that a noble lineage is measured by sustained dharma: diligence (no sloth), stewardship of resources (no avoidable loss of wealth), and compassion toward all beings (not turning away those who seek help). Yet it also highlights a Mahābhārata theme: even the righteous can face situations where dharma becomes difficult to discern, prompting humility and inquiry rather than complacent self-certainty.
Vaiśampāyana reports a speaker’s reflection addressed to a king: the speaker defends their family’s long-standing ethical conduct—dharma has not declined, prosperity has not been squandered through laziness, and supplicants have not been dismissed. Despite this record, they find themselves in a ‘dharma-crisis’ and ask how such a predicament could have arisen.