Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

कुम्भकर्णवधः — Kumbhakarṇa’s Fall and the Renewal of the Engagement

धनुर्धराग्रयो धृतिमान्‌ यशस्वी जितेन्द्रियो वृद्धसेवी नृवीर: । भ्राता च शिष्यश्व युधिष्ठिरस्य धनंजयो नाम पतिर्ममैष:,ये जो तीसरे वीर पुरुष दिखायी दे रहे हैं, वे मेरे पति धनंजय हैं। इन्हें समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ माना गया है। ये धैर्यवान, यशस्वी, जितेन्द्रिय, वृद्धपुरुषोंक सेवक तथा महाराज युधिष्ठिरके भाई और शिष्य हैं। अर्जुन कभी काम, भय अथवा लोभवश न तो अपना धर्म छोड़ सकते हैं और न कोई निष्ठुरतापूर्ण कार्य ही कर सकते हैं। इनका तेज अग्निके समान है। ये कुन्तीनन्दन धनंजय समस्त शत्रुओंका सामना करनेमें समर्थ और सभी दुष्टोंका दमन करनेमें दक्ष हैं

vaiśampāyana uvāca |

dhanurdharāgrayo dhṛtimān yaśasvī jitendriyo vṛddhasevī nṛvīraḥ |

bhrātā ca śiṣyaś ca yudhiṣṭhirasya dhanaṃjayo nāma patir mamaiṣaḥ ||

ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เขาคือยอดแห่งนักธนู—มั่นคง อันมีเกียรติยศ สำรวมอินทรีย์ และอุทิศตนรับใช้ผู้ใหญ่ เป็นนร-วีรผู้แท้ เขาเป็นทั้งน้องชายและศิษย์ของยุธิษฐิระ และเป็นสามีของข้า นามว่า ธนัญชัย”

धनुर्धराग्रयःthe foremost among bowmen
धनुर्धराग्रयः:
Karta
TypeNoun
Rootधनुर्धराग्र (धनुर्धर + अग्र)
FormMasculine, Nominative, Singular
धृतिमान्steadfast, possessing fortitude
धृतिमान्:
Karta
TypeAdjective
Rootधृतिमत्
FormMasculine, Nominative, Singular
यशस्वीfamous, glorious
यशस्वी:
Karta
TypeAdjective
Rootयशस्विन्
FormMasculine, Nominative, Singular
जितेन्द्रियःone who has conquered his senses
जितेन्द्रियः:
Karta
TypeAdjective
Rootजितेन्द्रिय (जित + इन्द्रिय)
FormMasculine, Nominative, Singular
वृद्धसेवीone who serves elders
वृद्धसेवी:
Karta
TypeAdjective
Rootवृद्धसेविन् (वृद्ध + सेविन्)
FormMasculine, Nominative, Singular
नृवीरःa heroic man, manly hero
नृवीरः:
Karta
TypeNoun
Rootनृवीर (नृ + वीर)
FormMasculine, Nominative, Singular
भ्राताbrother
भ्राता:
Karta
TypeNoun
Rootभ्रातृ
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
शिष्यःdisciple
शिष्यः:
Karta
TypeNoun
Rootशिष्य
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
युधिष्ठिरस्यof Yudhiṣṭhira
युधिष्ठिरस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Genitive, Singular
धनंजयःDhanañjaya (Arjuna)
धनंजयः:
Karta
TypeNoun
Rootधनंजय
FormMasculine, Nominative, Singular
नामby name
नाम:
TypeIndeclinable
Rootनाम
पतिःhusband, lord
पतिः:
Karta
TypeNoun
Rootपति
FormMasculine, Nominative, Singular
ममmy
मम:
Adhikarana
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular
एषःthis (man)
एषः:
Karta
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
Y
Yudhiṣṭhira
D
Dhanaṃjaya (Arjuna)

Educational Q&A

The verse presents an ethical portrait of the ideal warrior: excellence in skill (foremost archer) must be joined with inner discipline (jitendriya), steadfastness (dhṛti), fame grounded in conduct (yaśas), and reverence/service toward elders (vṛddhasevā). It also frames heroism within rightful relationships—brotherhood and discipleship to Yudhiṣṭhira—linking martial power to dharma and guidance.

A speaker (introduced by Vaiśampāyana) identifies a prominent warrior seen before them as Dhanaṃjaya (Arjuna), describing his qualities and his relation to Yudhiṣṭhira, and stating “this is my husband.” The focus is recognition and praise, situating Arjuna’s prowess within moral and social credentials.