Adhyaya 271
कुम्भकर्णवधः — Kumbhakarṇa’s Fall and the Renewal of the Engagement
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-upākhyāna (Markandeya’s Embedded Narrative Cycle)
Mārkaṇḍeya recounts Kumbhakarṇa emerging from the city and encountering the vānaras, who surround and strike him with uprooted trees and claws, engaging through varied tactical approaches. Despite being assaulted, Kumbhakarṇa laughs and consumes prominent vānaras (Panasa, Gavākṣa, Vajrabāhu), causing alarm among leaders such as Tārā. Sugrīva charges without retreat and strikes Kumbhakarṇa with a śāla tree; the blow breaks but does not incapacitate the rākṣasa, who seizes and carries Sugrīva away. Lakṣmaṇa (Saumitri) advances and releases a powerful arrow that pierces Kumbhakarṇa, described as rending the earth and being blood-wet, forcing Kumbhakarṇa to release Sugrīva. Kumbhakarṇa then attacks Lakṣmaṇa with a massive rock; Lakṣmaṇa severs the raised arms with sharp arrows, repeatedly cutting down the rock-bearing limbs. As Kumbhakarṇa manifests an even more formidable form, Lakṣmaṇa employs the Brahmāstra, burning him down; Kumbhakarṇa falls like a lightning-burnt tree. Seeing him dead, the rākṣasas flee. Two rākṣasa warriors (identified as Dūṣaṇa’s younger brothers) then rush Lakṣmaṇa; a fierce exchange ensues until Hanūmān kills Vajravega with a mountain peak and Nīla crushes Pramāthin with a great boulder. The broader battle between Rāma’s and Rāvaṇa’s forces resumes with heavy rākṣasa losses described as predominant.
Chapter Arc: वन में अचानक घोर कोलाहल उठता है; ध्वजों की छाया और रथों की गड़गड़ाहट से संकेत मिलता है कि पाण्डव निकट हैं, और जयद्रथ के हृदय में भय-गर्व का द्वंद्व जागता है। → जयद्रथ रथ पर स्थित याज्ञसेनी (द्रौपदी) से पाण्डवों के विषय में पूछता है—ये पाँच विशाल रथ कौन-से हैं? द्रौपदी, जो सब जानती है, एक-एक कर पाण्डवों के पराक्रम, स्वभाव और प्रतिशोध-धर्म का वर्णन करती है, और चेतावनी देती है कि उनका वैर कभी शान्त नहीं होता जब तक उसका अन्त न कर दें। → द्रौपदी का वचन तीक्ष्ण शिखर पर पहुँचता है—वह जयद्रथ को ‘मोह’ में पाण्डवों का तिरस्कार करने वाला बताकर भविष्यवाणी-सी चेतावनी देती है कि यदि वह उनके हाथों से बच भी गया तो भी अपमानित देह के साथ जीवित रहकर पुनर्जन्म का फल पाएगा; साथ ही वह पाण्डवों की अजेयता को रूपक-भाषा में चित्रित करती है कि उसकी सेना पाण्डवों द्वारा विक्षुब्ध और नष्टप्राय हो जाएगी। → अध्याय का निष्कर्ष द्रौपदी के ‘पराक्रम-वर्णन’ और ‘वैर-समाप्ति’ के सिद्धान्त पर टिकता है—पाण्डव क्षमा नहीं करेंगे; जयद्रथ के लिए अब मार्ग केवल भय, पलायन या अनिवार्य दण्ड की ओर जाता है। → पाण्डवों के रथ निकट हैं; द्रौपदी की चेतावनी के बाद अगला क्षण यह तय करेगा कि जयद्रथ सामना करेगा या भागेगा—और किस प्रकार उसका अपराध दण्डित होगा।
Shlokas
Verse 1
हि >> मो न (0) हि २ 7 सप्तत्यधिकद्विशततमो< ध्याय: द्रौपदीद्वारा जयद्रथके सामने पाण्डवोंके पराक्रमका वर्णन वैशम्पायन उवाच ततो घोरतर: शब्दो वने समभवत् तदा | भीमसेनार्जुनौ दृष्ट्वा क्षत्रियाणाममर्षिणाम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “แล้วในขณะนั้นเอง ในป่าก็เกิดเสียงอื้ออึงอันน่าสะพรึงยิ่งกว่าเดิม เมื่อเหล่ากษัตริย์นักรบผู้เดือดดาลได้เห็นภีมเสนและอรชุน”
Verse 2
तेषां ध्वजाग्राण्यभिवी क्ष्य राजा स्वयं दुरात्मा नरपुज्गवानाम् | जयद्रथो याज्ञसेनीमुवाच रथे स्थितां भानुमतीं हतौजा:
ครั้นเห็นยอดธงของเหล่าวีรชนผู้เลิศแห่งมนุษย์นั้น กษัตริย์ชัยทรถผู้ใจชั่วก็สิ้นกำลังใจ แล้วเขากล่าวด้วยตนเองแก่ยาชญเสนี (ดราวปที) ผู้รุ่งเรืองซึ่งประทับอยู่บนรถศึกว่า—
Verse 3
आयान्तीमे पञ्च रथा महान्तो मन्ये च कृष्णे पतयस्तवैते । सा जानती ख्यापय न: सुकेशि परं पर पाण्डवानां रथस्थम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้กฤษณา ผู้มีเส้นผมงดงาม! รถศึกใหญ่ห้าคันกำลังเคลื่อนมา ข้าคิดว่าผู้ที่ประทับอยู่บนนั้นคือสามีของเจ้า เจ้ารู้จักพวกเขาดี—จงบอกเราเถิดว่า ปาณฑพแต่ละองค์ที่ประทับบนรถของตนคือผู้ใด เรียงตามลำดับ”
Verse 4
द्रौपहुुवाच कि ते ज्ञातैर्मूढड महा धनुर्थरै- रनायुष्यं कर्म कृत्वातिघोरम् । एते वीरा: पतयो मे समेता न व: शेष: कश्िदिहास्ति युद्धे
เทราปทีกล่าวว่า “เจ้าคนเขลา! หลังจากก่อกรรมต่ำช้าอันน่าสะพรึงยิ่ง ซึ่งทำลายทั้งอายุและวาสนาแล้ว บัดนี้เจ้าจะได้อะไรจากการรู้ว่าเหล่านี้คือวีรบุรุษปาณฑพผู้ทรงคันศร? สามีผู้กล้าหาญของข้าทั้งหมดมาชุมนุมพร้อมแล้ว ในศึกที่กำลังจะเกิดขึ้น ฝ่ายเจ้าจะไม่เหลือผู้ใดรอดชีวิตเลย”
Verse 5
आखूयाततव्यं त्वेव सर्व मुमूर्षो- मैया तुभ्यं पृष्टया धर्म एष: । न मे व्यथा विद्यते त्वद्भयं वा सम्पश्यन्त्या: सानुजं धर्मराजम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ใช่แล้ว เราจำต้องบอกทุกประการ เมื่อเจ้าปรารถนาความตายและถามเราในยามเช่นนี้ ตามธรรมแล้วเราควรตอบเจ้า เมื่อเห็นธรรมราชยุธิษฐิระอยู่ต่อหน้าพร้อมด้วยอนุชา เราไม่ทุกข์และไม่หวาดกลัวเจ้า ดังนั้นบัดนี้เราจะบอกให้รู้ว่าเหล่าสวามีของเราคือผู้ใด”
Verse 6
यस्य ध्वजाग्रे नदतो मृदड़ौ नन्दोपनन्दौ मधुरौ युक्तरूपौ | एत॑ स्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञं सदा जना: कृत्यवन्तो$नुयान्ति
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ผู้ใดที่ปลายธงมีมฤทังคะสองใบ—นามว่านันทะและอุปนันทะ—ก้องกังวานด้วยเสียงอันไพเราะ กลมกลืน และงดงาม ผู้นั้นย่อมรู้จักวินิจฉัยว่าอะไรคือธรรมและอะไรคืออรรถประโยชน์ ครั้นเมื่อหน้าที่เรียกหา ผู้มีความสามารถทั้งหลายย่อมติดตามเขาเสมอ”
Verse 7
य एष जाम्बूनदशुद्धगौर: प्रचण्डघोणस्तनुरायताक्ष: । एतं कुरुश्रेष्ठतमं वदन्ति युधिष्ठिरं धर्मसुतं पतिं मे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ผู้นั้นที่อยู่ตรงนั้น—ผิวผ่องสว่างดุจทองชัมพูนทอันบริสุทธิ์ จมูกโด่งเด่น กายเพรียว และมีดวงตายาวกว้าง—ผู้คนเรียกเขาว่าเป็นยอดแห่งวงศ์กุรุ คือยุธิษฐิระ โอรสแห่งธรรมะ เขานั่นแหละคือสวามีของเรา”
Verse 8
अप्येष शत्रो: शरणागतस्य दद्यात् प्राणान् धर्मचारी नृवीर: । परेहोनं मूढ जवेन भूतये त्वमात्मन: प्राउजलिि्न्यस्तशस्त्र:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “แม้ศัตรูผู้มาขอพึ่งพิง เขานักรบผู้ตั้งมั่นในธรรมก็ยังประทานชีวิตให้ได้ เพราะฉะนั้น เจ้าคนเขลา หากปรารถนาความผาสุกของตน จงรีบวางอาวุธ ประนมมือ แล้วไปขออยู่ในความคุ้มครองของเขาเถิด”
Verse 9
अथाप्येनं पश्यसि यं रथस्थं महाभुजं शालमिव प्रवृद्धम् । संदष्टौष्ठ॑ भ्रुकुटीसंहत भरुवं वृकोदरो नाम पतिममैष:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “บัดนี้เจ้าเห็นวีรบุรุษผู้ประทับบนรถศึกนั้นหรือไม่—แขนใหญ่กำยำ สูงตระหง่านดุจต้นศาละที่เติบใหญ่เต็มที่? เขากัดริมฝีปากด้วยโทสะ ขมวดคิ้วแน่นเป็นปม—ผู้นั้นคือสามีของข้า นามว่า วฤโกทร; ด้วยเดชานุภาพอันน่าหวาดหวั่น เขาจึงเลื่องลือทั่วแผ่นดินในนาม ‘ภีมะ’”
Verse 10
आजानेया बलिन: साधु दान्ता महाबला: शूरमुदावहन्ति । एतस्य कर्माण्यतिमानुषाणि भीमेति शब्दोडस्य गत: पृथिव्याम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ม้าเผ่าอาชาเนยะอันทรงกำลัง ฝึกดี และมีกำลังมหาศาล ลากรถศึกของวีรบุรุษผู้นี้ กิจของเขาเกินกว่ามาตรามนุษย์ทั่วไป และด้วยเดชานุภาพอันน่าครั่นคร้าม ชื่อ ‘ภีมะ’ จึงเลื่องลือไปทั่วพิภพ”
Verse 11
इनके अपराधी कभी जीवित नहीं रह सकते। ये वैरको कभी नहीं भूलते हैं और वैरका बदला लेकर ही रहते हैं। बदला लेनेके बाद भी अच्छी तरह शान्त नहीं हो पाते
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ผู้ที่กระทำความผิดเช่นนั้นต่อเขา ย่อมไม่อาจมีชีวิตรอดได้ เขาไม่เคยลืมความอาฆาต และไม่ยอมหยุดจนกว่าจะชำระแค้น แม้ชำระแค้นแล้ว ใจก็มิได้สงบลงโดยแท้”
Verse 12
धनुर्धराग्रयो धृतिमान् यशस्वी जितेन्द्रियो वृद्धसेवी नृवीर: । भ्राता च शिष्यश्व युधिष्ठिरस्य धनंजयो नाम पतिर्ममैष:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เขาคือยอดแห่งนักธนู—มั่นคง อันมีเกียรติยศ สำรวมอินทรีย์ และอุทิศตนรับใช้ผู้ใหญ่ เป็นนร-วีรผู้แท้ เขาเป็นทั้งน้องชายและศิษย์ของยุธิษฐิระ และเป็นสามีของข้า นามว่า ธนัญชัย”
Verse 13
नास्यापराद्धा: शेषमवाप्रुवन्ति नायं वैरं विस्मरते कदाचित् | वैरस्यान्तं संविधायोपयाति पश्चाच्छान्तिं न च गच्छत्यतीव
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ผู้ใดล่วงเกินเขา ย่อมมิได้บรรลุแม้เศษเสี้ยวแห่งความปลอดภัยโดยง่าย; เขามิรู้ลืมเวรศัตรูเลย. เขาจะก้าวไปต่อเมื่อจัดวางจุดจบแห่งความอาฆาตแล้ว และถึงกระนั้นก็ยังมิได้สงบลงโดยเร็ว. กระนั้น เขามิละทิ้งธรรมะเพราะกาม ความกลัว หรือความโลภ และมิทำกรรมอันโหดร้าย. โอรสแห่งกุนตีผู้นั้น—ธนัญชัย ผู้รุ่งโรจน์ดุจเพลิง สามารถเผชิญศัตรูและปราบคนชั่ว—นั่นแลคืออรชุน.”
Verse 14
यः सर्वरधर्मार्थविनि श्षयज्ञो भयार्तानां भयहर्ता मनीषी । यस्योत्तमं रूपमाहु: पृथिव्यां यं पाण्डवा: परिरक्षन्ति सर्वे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ผู้ใดรอบรู้ในการตัดสินขั้นสุดท้ายแห่งธรรมะและอรรถะทั้งปวง เป็นบัณฑิตผู้ขจัดความหวาดกลัวของผู้ถูกความกลัวครอบงำ—ผู้ซึ่งรูปโฉมถูกกล่าวขานว่ายอดเยี่ยมที่สุดบนแผ่นดิน—ผู้นั้นแลที่เหล่าปาณฑพทั้งมวลร่วมกันพิทักษ์รักษา.”
Verse 15
य: खड्गयोधी लघुचित्रहस्तो महांश्व धीमान् सहदेवोडद्धितीय:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “สหเทวะ—ผู้ไร้ผู้เทียบและมิเป็นรองผู้ใด—เป็นยอดนักรบผู้ใช้ดาบ; มือของเขาว่องไวและชำนาญ แสดงกลศึกอันน่าพิศวง. เขาเชี่ยวชาญศิลปะแห่งการรบด้วยดาบ ปัญญาล้ำเลิศ และเป็นวีรบุรุษหาผู้เสมอมิได้—เขานั่นแลคือสามีคนที่ห้าของข้า. โอผู้หลงผิด! ดุจเดชานุภาพของศตกรตุ (อินทรา) ที่ฉายเด่นท่ามกลางกองทัพไทตยะในสนามรบ ฉันใด วันนี้ในสมรภูมิเจ้าจักได้เห็นความเป็นชายอันยิ่งใหญ่ของสหเทวะฉันนั้น. เขาเปี่ยมด้วยความกล้า เป็นปราชญ์ในวิชาอาวุธ ฉลาดและใจสูง และมุ่งทำสิ่งอันเป็นที่รักและเป็นประโยชน์แก่พระเจ้ายุธิษฐิระ โอรสแห่งธรรมะ.”
Verse 16
यस्याद्य कर्म द्रक्ष्यसे मूढसत्त्व शतक्रतोर्वा दैत्यसेनासु संख्ये । शूर: कृतास्त्रो मतिमान् मनस्वी प्रियड्करो धर्मसुतस्य राज्ञ:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอผู้หลงผิด! วันนี้เจ้าจักได้เห็นการกระทำและเดชานุภาพของวีรบุรุษผู้นั้น—ดุจเดชของศตกรตุ (อินทรา) ที่ปรากฏท่ามกลางกองทัพไทตยะในสนามรบ. เขาเป็นนักรบกล้าหาญ ผ่านการฝึกอาวุธอย่างครบถ้วน ฉลาดและใจสูง และมุ่งทำสิ่งอันเป็นที่รักและเป็นประโยชน์แก่พระเจ้ายุธิษฐิระ โอรสแห่งธรรมะ.”
Verse 17
य एष चन्द्रार्कसमानतेजा जघन्यज: पाण्डवानां प्रियश्न । बुद्धया समो यस्य नरो न विद्यते वक्ता तथा सत्सु विनिश्चयज्ञ:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ผู้นี้ส่องประกายดุจจันทร์และอาทิตย์. แม้เป็นผู้น้อยสุดในหมู่ปาณฑพ แต่เป็นที่รักของทุกคน. ไม่มีมนุษย์ผู้ใดเสมอด้วยปัญญาของเขา. เขายังเป็นผู้กล่าววาจาอันยอดเยี่ยม และในสภาของสัตบุรุษ เขาได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้รู้วิธีลงสู่ข้อสรุปอันมั่นคงและถูกต้อง.”
Verse 18
स एष शूरो नित्यममर्षणश्न धीमान् प्राज्ञ: सहदेव: पतिर्मे त्यजेत् प्राणान् प्रविशेद्धव्यवाहं न त्वेवैष व्याहरेद् धर्मबाहमम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ชายผู้นี้เป็นวีรบุรุษ—ไม่ยอมทนต่อความอัปยศ มีจิตมั่นคง ฉลาดและปราชญ์ สหเทวะ ผู้เป็นนายของข้าพเจ้า ยอมสละชีวิตและก้าวเข้าสู่ไฟบูชายัญเสียยังดีกว่าจะเอื้อนเอ่ยถ้อยคำใดที่ขัดต่อธรรมะ”
Verse 19
सदा मनस्वी क्षत्रधर्मे रतश्न कुन्त्या: प्राणैरिष्टतमो नृवीर: । मेरे पति सहदेव शूरवीर
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “วีรบุรุษผู้นั้นมีใจสูงเสมอ มุ่งมั่นในธรรมของกษัตริย์นักรบ และเป็นที่รักของกุนตีเหนือกว่าชีวิตเสียอีก สามีของข้าพเจ้า สหเทวะ ผู้เป็นวีรชน ยอมสิ้นลมหายใจหรือก้าวเข้าสู่ไฟที่ลุกโชนได้ แต่จะไม่เอื้อนเอ่ยถ้อยคำแม้เพียงคำเดียวที่ขัดต่อธรรมะ”
Verse 20
इत्येते वै कथिता: पाण्डुपुत्रा यांस्त्वं मोहादवमन्य प्रवृत्त: । यद्येतेभ्यो मुच्यसे<रिष्टदेह: पुनर्जन्म प्राप्स्पसे जीव एव
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ดังนี้เราได้พรรณนาบุตรแห่งปาณฑุให้เจ้าฟัง—ผู้ซึ่งเจ้าได้ดูหมิ่นด้วยความหลงและจึงหันเข้าสู่หนทางอันต่ำช้า หากวันนี้เจ้ารอดพ้นจากพวกเขาได้ ทั้งกายไม่บอบช้ำและชีวิตยังอยู่ เจ้าก็จักต้องประสบ ‘การเกิดครั้งที่สอง’ แม้ยังมีชีวิต—คือความแปรเปลี่ยนอันถูกบีบบังคับซึ่งเกิดจากผลแห่งกรรมชั่วของตน”
Verse 21
वैशम्पायन उवाच ततः पार्था: पञ्च पउ्चेन्द्रकल्पा- स्त्यवत्वा त्रस्तान् प्राउ्जलींस्तान् पदातीन् । रथानीकं शरवर्षान्धकारं चक्कुः क्रुद्धा: सर्वत: संनिगृहर्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “แล้วปารถะทั้งห้า ผู้กล้าเสมอด้วยอินทรา ได้ละเว้นทหารราบที่หวาดหวั่นและประนมมือขอชีวิตไว้ แล้วบังเกิดโทสะ พวกเขาล้อมกองทัพที่เหลือซึ่งมีรถศึกและกำลังอื่น ๆ จากทุกทิศ ก่อนจะระดมยิงธนูเป็นห่าฝนหนาทึบ จนดูประหนึ่งความมืดแผ่คลุมไปทั่ว”
Verse 146
प्राणैर्गरीयांसमनुव्रतं वै स एष वीरो नकुलः पतिर्मे | जो समस्त धर्म और अर्थके निश्चयको जानते हैं
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ผู้นี้คือสามีของข้าพเจ้า วีรบุรุษนกุล—ผู้ซึ่งความจงรักภักดีในการรับใช้มีค่ายิ่งกว่าชีวิต เขารู้ชัดในข้อวินิจฉัยแห่งธรรมะและอรรถะ ขจัดความหวาดกลัวของผู้ที่ถูกความกลัวครอบงำ มีปัญญาเลิศ และเลื่องชื่อว่าเป็นผู้มีรูปโฉมงดงามที่สุดบนแผ่นดิน เขามุ่งมั่นรับใช้พี่ชายผู้ใหญ่ และเป็นที่รักของพวกพี่เหนือกว่าชีวิต ดังนั้นปาณฑพทั้งปวงจึงคุ้มครองเขา”
Verse 193
सेनां तवेमां हतसर्वयोधां विक्षोभितां द्रक्ष्यसि पाण्डुपुत्रै: । (अरे मूढ!) रत्नोंसे लदी हुई नाव जैसे समुद्रके बीचमें जाकर किसी मगरमच्छकी पीठसे टकराकर टूट जाती है
เจ้าจะได้เห็นกองทัพของเจ้า—เมื่อเหล่านักรบทั้งปวงถูกสังหารสิ้น—ถูกบุตรแห่งปาณฑุเขย่าคลอนจนอลหม่านและแตกกระจาย. ดุจเรือที่บรรทุกแก้วแหวนรัตนามากมาย ครั้นถึงกลางมหาสมุทรกลับชนสันหลังจระเข้แล้วแตกเป็นเสี่ยง ๆ ฉันใด; ปาณฑพทั้งหลายก็จักทำลายทหารของเจ้าทั้งหมด ฉีกกองทัพของเจ้าให้ย่อยยับฉันนั้น และเจ้าจักเห็นเหตุการณ์นั้นด้วยตาของตนเอง.
Verse 270
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि द्रौपदीवाक्ये सप्तत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ วนปรวะ ภายในตอนว่าด้วยการลักพาตัวเทราปที ในภาคที่เป็นถ้อยคำของเทราปที บทที่สองร้อยเจ็ดสิบจึงสิ้นสุดลง.
Frequently Asked Questions
The immediate ethical pressure is protective duty under crisis: leaders must decide how to prevent an ally’s abduction and wider panic while avoiding disorganized retaliation, requiring rapid but proportionate escalation.
Brute strength and mass assault are insufficient without command clarity and precision; disciplined leadership and accurate, context-appropriate means (including astric measures) restore stability when conventional tactics fail.
No explicit phalaśruti appears in the supplied verses; the meta-function is structural—embedding a paradigmatic legend within Mārkaṇḍeya’s discourse to exemplify crisis-management, alliance-protection, and controlled escalation.
Ask anything about Adhyaya 271 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.