Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

कुम्भकर्णवधः — Kumbhakarṇa’s Fall and the Renewal of the Engagement

आजानेया बलिन: साधु दान्ता महाबला: शूरमुदावहन्ति । एतस्य कर्माण्यतिमानुषाणि भीमेति शब्दोडस्य गत: पृथिव्याम्‌,ये जो शाल (साखू)-के वृक्षकी तरह ऊँचे और विशाल भुजाओंसे सुशोभित वीर पुरुष तुझे रथमें बैठे दिखायी देते हैं, जो क्रोधके मारे भौंहें टेढ़ी करके दाँतोंसे अपने ओंठ चबा रहे हैं, ये मेरे दूसरे पति वृकोदर हैं। बड़े बलवान, सुशिक्षित और शक्तिशाली आजानेय नामक अश्व इन शूरशिरोमणिके रथको खींचते हैं। इनके सभी कर्म प्राय: ऐसे होते हैं, जिन्हें मानवजगत्‌ नहीं कर सकता। ये अपने भयंकर पराक्रमके कारण इस भूतलपर भीमके नामसे विख्यात हैं

ājāneyā balinaḥ sādhu dāntā mahābalāḥ śūram udāvahanti | etasya karmāṇy atimānuṣāṇi bhīmeti śabdo 'sya gataḥ pṛthivyām ||

ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ม้าเผ่าอาชาเนยะอันทรงกำลัง ฝึกดี และมีกำลังมหาศาล ลากรถศึกของวีรบุรุษผู้นี้ กิจของเขาเกินกว่ามาตรามนุษย์ทั่วไป และด้วยเดชานุภาพอันน่าครั่นคร้าม ชื่อ ‘ภีมะ’ จึงเลื่องลือไปทั่วพิภพ”

आजानेयाःof the ājāneya breed (well-bred horses)
आजानेयाः:
Karta
TypeAdjective
Rootआजानेय
FormMasculine, Nominative, Plural
बलिनःstrong
बलिनः:
Karta
TypeAdjective
Rootबलिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
साधुgood, well-trained
साधु:
Karta
TypeAdjective
Rootसाधु
FormMasculine, Nominative, Plural
दान्ताःtamed, disciplined
दान्ताः:
Karta
TypeAdjective
Rootदान्त
FormMasculine, Nominative, Plural
महाबलाःvery strong
महाबलाः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहाबल
FormMasculine, Nominative, Plural
शूरम्the hero
शूरम्:
Karma
TypeNoun
Rootशूर
FormMasculine, Accusative, Singular
उदावहन्तिcarry, bear along
उदावहन्ति:
TypeVerb
Rootउद्-वाह्
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
एतस्यof this (one)
एतस्य:
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
कर्माणिdeeds, actions
कर्माणि:
Karta
TypeNoun
Rootकर्मन्
FormNeuter, Nominative, Plural
अतिमानुषाणिsuperhuman
अतिमानुषाणि:
TypeAdjective
Rootअतिमानुष
FormNeuter, Nominative, Plural
भीमBhīma
भीम:
TypeNoun
Rootभीम
FormMasculine, Nominative, Singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
शब्दःname, fame, report
शब्दः:
Karta
TypeNoun
Rootशब्द
FormMasculine, Nominative, Singular
अस्यof him
अस्य:
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
गतःgone, spread
गतः:
TypeVerb
Rootगम्
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative, Singular
पृथिव्याम्on the earth
पृथिव्याम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपृथिवी
FormFeminine, Locative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
B
Bhīma (Vṛkodara)
Ā
Ājāneya horses
C
chariot (ratha)
E
earth (pṛthivī)

Educational Q&A

The verse highlights how disciplined strength—symbolized by well-trained, powerful horses and a mighty warrior—produces world-spreading renown; true fame arises from extraordinary capability joined with control and training.

The narrator identifies a great warrior (Bhīma) by describing his chariot team: noble Ājāneya horses draw him, and his reputation as ‘Bhīma’ has spread because his feats are considered beyond normal human limits.