Shloka 54
Duryodhana Seized by Citraseṇa; Kaurava Petition to Yudhiṣṭhira (दुर्योधनापहारः / चित्रसेनगन्धर्वग्रहणम्)
यस्य दोषै: प्रकुपितं चित्त मुह्मति देहिन: । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रत:,जिस देहधारी मनुष्यका चित्त वात, पित्त और कफ नामक दोषोंके कुपित होनेसे अपनी संज्ञा खो बैठता है, वह शीघ्र ही विक्षिप्त हो जाता है। उसकी वैद्यक शास्त्रके अनुसार चिकित्सा करानी चाहिये
yasya doṣaiḥ prakupitaṃ cittaṃ muhyati dehinaḥ | unmādyati sa tu kṣipraṃ sādhanaṃ tasya śāstrataḥ ||
มารกัณฑยะกล่าวว่า “เมื่อวาตะ ปิตตะ และกผะ—ธาตุแปรปรวน—กำเริบจนจิตของผู้มีร่างกายหลงมัวและสูญเสียความรู้สึกตัว เขาย่อมวิปลาสโดยเร็ว เพราะฉะนั้นพึงรักษาโดยฉับพลันตามคัมภีร์แพทยศาสตร์ที่บัญญัติไว้ในศาสตรา”
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
Mental disturbance can arise from physiological imbalance (aggravated doṣas). The ethical response is timely, śāstra-guided treatment—recognizing illness as a condition to be cared for, not merely blamed.
Mārkaṇḍeya explains a cause of sudden mental derangement: when vāta, pitta, and kapha become disturbed, the mind loses clarity and the person may become unbalanced. He advises seeking proper medical remedy as prescribed in authoritative medical tradition.