Adhyaya 218
स्कन्दसेनापत्याभिषेकः (Skanda’s Consecration as Devasenāpati)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-Saṃvāda (Skanda-Abhiṣeka Episode) — Āraṇyaka-parva
Mārkaṇḍeya describes Skanda’s radiant, gold-adorned form and universal favor, followed by brāhmaṇa-ṛṣi praise that frames him as a stabilizing protector. A constitutional dialogue unfolds: Skanda queries what Indra’s function entails; the ṛṣis define Indra’s duties as distributing strength, splendor, prosperity, and welfare, restraining misconduct, and sustaining cosmic operations (sun, moon, fire, wind, earth, waters) through causal governance. Śakra (Indra) urges Skanda to assume Indratva for unity, warning that divided authority would fracture the worlds and provoke conflict. Skanda refuses the throne yet accepts service, requesting instruction. Indra then proposes a resolution: Skanda should be consecrated as Devasenāpati to accomplish protective aims—defense against Dānavas, securing divine interests, and safeguarding cows and brāhmaṇas. The chapter proceeds with Skanda’s abhiṣeka amid divine celebration, insignia (golden umbrella, divine garland), and the articulation of Skanda’s derived epithets and origin motifs (Rudra/Agni/tejas). It culminates with the introduction of Devasenā as divinely appointed spouse, formalized by ritual action, and calendrical remembrance (Śrīpañcamī, Ṣaṣṭhī) linked to Skanda’s auspicious association with Śrī (Lakṣmī).
Chapter Arc: युधिष्ठिर, अग्नि के एक होते हुए भी कर्मों में अनेक रूपों के रहस्य से कौतूहल-ग्रस्त होकर ऋषि से पूछते हैं—अग्नि वन को कैसे गए, कैसे ‘अंगिरा’ बने, और हव्य को कौन वहन करता रहा। → प्रश्न के साथ ही कथा-भूमि फैलती है: प्राचीन काल में अंगिरा का उत्तम तप, जगत् को प्रकाशमान करने वाली अग्नि-प्रभा, और स्वयं अग्नि का यह संशय कि तप में लीन होने से उसका ‘अग्नित्व’ नष्ट-सा हो गया—अब वह पुनः अपने स्वभाव को कैसे पाए। → अग्नि ‘अग्निवत् लोकों को तपाते’ हुए दिखाई देते हैं और भीतर-ही-भीतर टूटते हैं—‘मेरा अग्नित्व नष्ट हो गया; अब मैं फिर अग्नि कैसे बनूँ?’—यहीं एकत्व बनाम बहुरूपत्व का रहस्य सबसे तीव्र होकर उभरता है। → अंगिरा भयभीत-से निकट जाकर अग्नि को संबोधित करते हैं और उन्हें पुनः लोक-कल्याणकारी अग्नि-धर्म में प्रतिष्ठित होने का मार्ग बताते हैं; कथा यह संकेत देती है कि अग्नि का बहुरूप कर्म-भेद से है, मूल तत्त्व एक ही रहता है। → अगले प्रसंग के लिए भूमिका बनती है—ब्राह्मण-ग्रंथों में वर्णित ‘विविध अग्नियों’ का क्रमबद्ध वर्णन और उनके कर्म-प्रयोजन (विधि-वाक्य) आगे विस्तार से आएगा।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न () हि २ यु सप्तदर्शाधिकद्वधिशततमो< ध्याय: अग्निका अंगिराको अपना प्रथम पुत्र स्वीकार करना तथा अंगिरासे बृहस्पतिकी उत्पत्ति वैशम्पायन उवाच श्र॒त्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराज: कथां शुभाम् । पुन: पप्रच्छ तमृषिं मार्कण्डेयमिदं तदा
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—โอ้ชนเมชัย! ครั้นธรรมหราช (ยุธิษฐิระ) ได้สดับเรื่องมงคลอันประกอบด้วยธรรมนี้แล้ว จึงทูลถามฤๅษีมารกัณฑेयอีกครั้งดังนี้.
Verse 2
युधिछिर उवाच कथमन्निर्वनं यातः कथं चाप्यज्िरा: पुरा । नष्टेउग्नौ हव्यमवहदन्निर्भूत्वा महाद्युति:
ยุธิษฐิระทูลว่า—ข้าแต่มุนี! ในกาลก่อน อัคนีเทพไปสู่ป่าได้อย่างไร และด้วยเหตุใดจึงลงสู่สายน้ำ? และเมื่ออัคนีอันตรธานไปแล้ว ฤๅษีอังคิราผู้รุ่งเรืองยิ่ง กลายเป็นอัคนีแล้วนำหวิษย์ไปถวายแด่เหล่าเทพได้อย่างไร?
Verse 3
अग्निर्यदा त्वेक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु । दृश्यते भगवन् सर्वमेतदिच्छामि वेदितुम्,भगवन! जब अग्निदेव एक ही हैं, तब विभिन्न कर्मोमें उनके अनेक रूप क्यों दिखायी देते हैं? मैं यह सब कुछ जानना चाहता हूँ
ข้าแต่ภควาน! เมื่ออัคนีเทพมีเพียงหนึ่งเดียว เหตุใดในพิธีกรรมและหน้าที่ต่าง ๆ จึงปรากฏเป็นความหลากหลาย? ข้าปรารถนาจะทราบเรื่องทั้งหมดนี้.
Verse 4
कुमारश्न यथोत्पन्नो यथा चाग्ने: सुतो5भवत् | यथा रुद्राच्च सम्भूतो गड़ायां कृत्तिकासु च
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “กุมาร (การติเกยะ) เทพหนุ่มนั้นประสูติอย่างไร? เขาเป็นโอรสของอัคนีได้โดยวิธีใด? และเหตุใดการประสูติของเขาจึงเกี่ยวเนื่องกับรุทระ (ศิวะ), เทวีคงคา และหมู่กฤตติกา?”
Verse 5
एतदिच्छाम्यहं त्वत्त: श्रीतुं भार्गवसत्तम । कौतूहलसमाविष्टो याथातथ्यं महामुने,भूगुकुलतिलक महामुने! मैं आपके मुखसे यह सब वृत्तान्त यथार्थरूपसे सुनना चाहता हूँ, इसके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा है
“โอผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภฤคุ โอมหาฤๅษี! ข้าปรารถนาจะฟังเรื่องนี้จากท่านโดยตรง ให้ตรงตามที่เกิดขึ้นจริง เพราะจิตของข้าถูกความใคร่รู้แรงกล้าครอบงำอยู่”
Verse 6
मार्कण्डेय उदाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा क्रुद्धों हुतवहस्तपस्तप्तुं वनं गत:
มารกัณฑेयกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ในเรื่องนี้เอง บัณฑิตทั้งหลายยังยกตำนานโบราณขึ้นเล่า—ว่าเมื่อหุตวหะ (อัคนี) กริ้วแล้ว ก็เสด็จเข้าสู่ป่าเพื่อบำเพ็ญตบะ”
Verse 7
यथा च भगवानग्नि: स्वयमेवाज्धिरा35भवत् । संतापयंश्ष प्रभया नाशयंस्तिमिराणि च,कैसे स्वयं महर्षि अंगिरा ही भगवान् अग्नि बन गये और अपनी प्रभासे अन्धकारका निवारण करते हुए जगत्को ताप देने लगे?
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “พระอัคนีผู้เป็นทิพย์นั้นทรงเป็นอังคิรสด้วยพระองค์เองได้อย่างไร? และทรงขจัดความมืดด้วยรัศมีของพระองค์ พร้อมทั้งทำให้โลกอบอุ่นได้อย่างไร?”
Verse 8
पुराड्चिरा महाबाहो चचार तप उत्तमम् | आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन् । तथा स भूत्वा तु तदा जगत् सर्व व्यकाशयत्
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “กาลก่อน โอผู้มีพาหาอันเกรียงไกร! ฤๅษีอังคิรสผู้ทรงเดชพำนักอยู่ในอาศรมและบำเพ็ญตบะอันยอดเยี่ยม มุ่งหมายจะมีรัศมีเหนือกว่าหวยวาหะ (อัคนี) ครั้นบรรลุความมุ่งหมายแล้ว ท่านก็ส่องสว่างจนโลกทั้งปวงพลันสว่างไสว”
Verse 9
तपश्चरंस्तु हुतभुक् संतप्तस्तस्य तेजसा । भृशं ग्लानश्न तेजस्वी न च किंचित् प्रजज्ञिवान्
ในกาลนั้น พระอัคนีเทพก็ทรงบำเพ็ญตบะอยู่ แม้ทรงรุ่งเรืองด้วยเดชานุภาพ ก็ยังถูกเดชแห่งฤๅษีอังคิระแผดเผาจนซูบซีดอ่อนแรงยิ่งนัก แต่เหตุไฉนจึงเป็นเช่นนั้น—พระองค์หาได้ทรงรู้แจ้งไม่
Verse 10
अथ संचिन्तयामास भगवान् हव्यवाहन: । अन्योडग्निरिह लोकानां ब्रह्मुणा सम्प्रकल्पित:,तब भगवान् अग्निने यह सोचा--'हो-न-हो, ब्रह्माजीने इस जगत्के लिये किसी दूसरे अग्निदेवताका निर्माण कर लिया है'
แล้วพระหัวยวาหนะ—พระอัคนีผู้เป็นภควาน—ทรงรำพึงในพระทัยว่า “หรือว่าพระพรหมได้ทรงกำหนดอัคนีองค์อื่นไว้สำหรับโลกทั้งหลายนี้แล้ว”
Verse 11
अन्नित्व॑ विप्रणष्टं हि तप्यमानस्य मे तप: । कथमग्नि: पुनरहं भवेयमिति चिन्त्य सः
“ตบะที่เราบำเพ็ญท่ามกลางความทุกข์กลับสูญเปล่า อัคนีภาวะของเราก็ราวกับดับสิ้น แล้วเราจะกลับเป็นอัคนีได้อย่างไร?”—ครั้นคิดดังนี้แล้วจึงทรงครุ่นคิดต่อไป
Verse 12
सोपासर्पच्छनैर्भीतस्तमुवाच तदाड्रिरा:
ครั้นเห็นดังนั้น พวกเขาก็หวาดหวั่นค่อย ๆ เข้าไปใกล้ แล้วฤๅษีอังคิระกล่าวว่า “ข้าแต่เทพเจ้า ขอพระองค์จงรีบกลับไปสถิตมั่นในตำแหน่งพระอัคนี ผู้เกื้อกูลโลกเถิด เพราะในไตรโลก—ท่ามกลางสรรพสัตว์ทั้งที่เคลื่อนไหวและอยู่นิ่ง—พระเกียรติของพระองค์เป็นที่เลื่องลือ”
Verse 13
शीघ्रमेव भवस्वाग्निस्त्वं पुनलॉक भावन: । विज्ञातश्नासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु
“ข้าแต่ผู้เกื้อกูลโลก จงกลับเป็นพระอัคนีโดยพลันเถิด ในไตรโลก—ท่ามกลางสรรพสัตว์ทั้งผู้เคลื่อนไหวและผู้ดำรงอยู่กับที่—พระองค์เป็นที่รู้จักโดยทั่วกัน”
Verse 14
त्वमग्नि: प्रथम सृष्टो ब्रह्मणा तिमिरापह: । स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रमेव तमोनुद
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ท่านคืออัคนี ผู้ถูกพรหมาสร้างขึ้นเป็นองค์แรกเพื่อขจัดความมืดมน โอเทวะผู้ขับไล่ความทึบมัว จงกลับคืนสู่ฐานะอันควรของตนโดยพลัน และเร่งผลักไสความมืดให้ถอยไป”
Verse 15
अग्निर॒वाच नष्टकीर्तिरहं लोके भवान् जातो हुताशन: । भवन्तमेव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जना:
อัคนีกล่าวว่า “เกียรติของเราบนโลกนี้สิ้นสูญแล้ว บัดนี้ท่านได้ยืนอยู่ในฐานะแห่งหุตาศนะเอง ผู้คนจะรู้จักท่านเท่านั้นว่าเป็นไฟผู้ชำระให้บริสุทธิ์; ต่อหน้าท่าน มนุษย์จะไม่ยอมรับเราว่าเป็นอัคนี”
Verse 16
निक्षिपाम्यहमन्नित्वं त्वमग्नि: प्रथमो भव । भविष्यामि द्वितीयो& हें प्राजापत्यक एव च
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “เรามอบสภาวะ ‘ความเป็นไฟ’ ของเราไว้แก่ท่าน โออัคนี ท่านจงสถิตเป็นอัคนีองค์แรก ส่วนเราจะเป็นองค์ที่สอง คือไฟปราชาปัตยะ”
Verse 17
अंगिरा उवाच कुरु पुण्य॑ प्रजास्वर्ग्य भवाग्निस्तिमिरापह: । मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रमजजसा
อังคิรสกล่าวว่า “โอ้อัคนี จงประกอบกรรมอันเป็นบุญที่นำเหล่าประชาไปสู่สวรรค์—จงทำหน้าที่ศักดิ์สิทธิ์ในการนำเครื่องบูชาไปถึงเหล่าเทพ—และจงสถิตเป็นอัคนีผู้ขจัดความมืดมนด้วยตนเอง อีกทั้ง โอไฟทิพย์ จงรับเราทันทีเป็นบุตรคนแรกของท่าน”
Verse 18
मार्कण्डेय उवाच तच्छुत्वाज्धिरसो वाक््यं जातवेदास्तथाकरोत् । राजन् बृहस्पतिर्नाम तस्याप्यज्धिरस: सुत:
มารกัณฑेयกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ครั้นได้ฟังถ้อยคำของอังคิรสแล้ว ชาตเวทัส (อัคนี) ก็ปฏิบัติตามนั้น และรับเขาเป็นบุตรคนแรก ต่อมาอังคิรสเองก็มีบุตรชื่อพฤหัศปติ”
Verse 19
ज्ञात्वा प्रथमजं त॑ तु वह्लेराज्िरसं सुतम् । उपेत्य देवा: पप्रच्छु: कारणं तत्र भारत,भरतनन्दन! अंगिराको अग्निदेवका प्रथम पुत्र जानकर सब देवता उनके पास आये और इसका कारण पूछने लगे
เมื่อเหล่าเทพรู้ว่าเขาเป็นโอรสองค์แรกของอัคนี ผู้ถือกำเนิดในสายอังคิรส ก็พากันเข้าไปหาและถามว่า “โอ้ภารตะ โอ้ผู้เป็นความปีติแห่งวงศ์ภารตะ เหตุใดจึงเป็นเช่นนี้?”
Verse 20
स तु पृष्टस्तदा देवैस्तत: कारणमत्रवीत् । प्रत्यगृह्लंस्तु देवाश्न॒ तद् वचो5ड्रिरसस्तदा,देवताओंके पूछनेपर अंगिराने उन्हें कारण बताया और देवताओंने अंगिराके उस कथनपर विश्वास करके उसे यथार्थ माना
ครั้นเหล่าเทพถามในเวลานั้น เขา (อังคิรส) ก็กล่าวแจ้งเหตุ; แล้วเหล่าเทพก็รับถ้อยคำของอังคิรสว่าเป็นความจริง และถือว่าเป็นคำอธิบายอันถูกต้อง
Verse 23
तत्र नानाविधानग्नीन् प्रवक्ष्यामि महाप्रभान् । कर्मभिर्बहुभि: ख्यातान् नानार्थान् ब्राह्मणेष्विह
ณ ที่นั้น เราจักพรรณนาอัคนีศักดิ์สิทธิ์นานาประการ อันรุ่งโรจน์ยิ่งใหญ่—เลื่องลือด้วยพิธีกรรมและการกระทำมากมาย และในหมู่พราหมณ์ที่นี่เข้าใจกันว่าใช้เพื่อประโยชน์ต่าง ๆ
Verse 116
अपश्यदग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम् । “जान पड़ता है
เขาได้เห็นมหามุนี (อังคิรส) แผดรัศมีดุจอัคนี แผ่ความร้อนครอบคลุมทั่วทุกโลก
Verse 216
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमगास्यापर्वमें ब्राह्मण- व्याधसंवादविषयक दो सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ บทที่สองร้อยสิบหกแห่งมหาภารตะ วนปรวะ ภายในภาคที่เรียกว่า มารกัณฑेयสมาสยาปรวะ ว่าด้วยเรื่องสนทนาระหว่างพราหมณ์กับนายพราน ก็สิ้นสุดลง
Verse 217
अब मैं महान् कान्तिमान् विविध अग्नियोंका, जो ब्राह्मणग्रंथोक्त विधि-वाक्योंमें अनेक कर्मोद्वारा विभिन्न प्रयोजनोंकी सिद्धिके लिये विख्यात हैं, वर्णन करूँगा ।।
มารกัณฑेयกล่าวว่า “บัดนี้เราจักพรรณนาอัคนีศักดิ์สิทธิ์อันรุ่งเรืองนานาประการ ซึ่งเป็นที่เลื่องลือในคัมภีร์พราหมณ์และถ้อยคำบัญญัติแห่งพิธีกรรม โดยอาศัยกรรมพิธีมากมายให้บรรลุวัตถุประสงค์ต่าง ๆ ได้” (ดังนี้ บทที่ 217 แห่งวนปัรวะ ในตอนมารกัณฑेय-สมาสยะ ว่าด้วยเหตุแห่งอังคิรส จึงสิ้นสุดลง)
Frequently Asked Questions
The tension between capability and constitutional stability: although Skanda is supremely powerful, assuming Indra’s office could destabilize the worlds; the chapter resolves this by aligning power with a functionally appropriate role (senāpatya) rather than supreme sovereignty.
Sustainable order depends on clearly defined duties and coordinated authority: leadership is validated not by personal strength alone but by preserving unity, distributing welfare, restraining harm, and accepting the role that best serves collective stability.
Yes, it embeds commemorative framing by linking Skanda’s association with Śrī to Śrīpañcamī and his fulfillment on Ṣaṣṭhī, presenting a memory-structure that anchors the narrative in ritual time rather than offering a direct recitational phalaśruti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.