Next Verse

Shloka 1

स्कन्दोपाख्यानम् — उत्पातशान्तिः, स्वाहारूपविचारः, कौमारमङ्गलक्रियाः

४. प्राणकी स्तुतिका वर्णन अथर्ववेदमें और प्रश्नोपनिषदमें बहुत आया है। - तात्पर्य यह है कि हृदयमें रहनेवाला प्राण, नाभिमें रहनेवाले समानसे जाकर मिलता है। इसी तरह गुदामें रहनेवाला अपान कंठवर्ती उदानसे जा मिलता है, इस दशामें प्राण, अपान और समानका नाभिमें संघर्ष होनेसे जो अग्नि उत्पन्न होती है, उसे ही 'जठरानल' नाम दिया गया है। वही इस शरीरमें अन्नको पचाकर उसके रससे शरीरको पुष्ट करता है। - प्राण, श्रद्धा, आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, इन्द्रिय, मन, अन्न, वीर्य, तप, मन्त्र, कर्म, लोक तथा नाम--ये सोलह कलाएँ हैं (देखिये प्रश्नोपनिषद्‌ ६।४)। चतुर्दशाधिकद्विशततमो< ध्याय: माता-पिताकी सेवाका दिग्दर्शन मार्कण्डेय उवाच एवं संकथिते कृत्स्ने मोक्षधर्मे युधिष्ठिर । दृढ्प्रीतमना विप्रो धर्मव्याधमुवाच ह,मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! धर्मव्याधने जब इस प्रकार पूर्णरूपसे मोक्ष- धर्मका वर्णन किया, तब कौशिक ब्राह्मण अत्यन्त प्रसन्न होकर उससे यों बोला

mārkaṇḍeya uvāca | evaṃ saṃkathite kṛtsne mokṣadharme yudhiṣṭhira | dṛḍhaprītamanā vipro dharmavyādham uvāca ha ||

มารกันเฑยะกล่าวว่า “โอ ยุธิษฐิระ ครั้นธรรมวยาธะได้อธิบายโมกษธรรมโดยพิสดารครบถ้วนดังนี้แล้ว พราหมณ์เกาศิกะผู้เปี่ยมปีติแน่วแน่ จึงกล่าวแก่เขาดังต่อไปนี้”

मार्कण्डेयःMarkandeya
मार्कण्डेयः:
Karta
TypeNoun
Rootमार्कण्डेय
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular
एवम्thus
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
संकथितेwhen (it was) fully narrated
संकथिते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootसंकथित
FormNeuter, Locative, Singular
कृत्स्नेin the entire
कृत्स्ने:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootकृत्स्न
FormMasculine, Locative, Singular
मोक्षधर्मेin the dharma of liberation (moksha-dharma)
मोक्षधर्मे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमोक्षधर्म
FormMasculine, Locative, Singular
युधिष्ठिरO Yudhishthira
युधिष्ठिर:
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Vocative, Singular
दृढप्रीतमनाwhose mind was firmly delighted
दृढप्रीतमना:
Karta
TypeAdjective
Rootदृढप्रीतमनस्
FormMasculine, Nominative, Singular
विप्रःthe brahmin
विप्रः:
Karta
TypeNoun
Rootविप्र
FormMasculine, Nominative, Singular
धर्मव्याधम्Dharma-vyadha (the righteous hunter/butcher)
धर्मव्याधम्:
Karma
TypeNoun
Rootधर्मव्याध
FormMasculine, Accusative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular
indeed/for emphasis
:
TypeIndeclinable
Root

मार्कण्डेय उवाच

मार्कण्डेय (Mārkaṇḍeya)
युधिष्ठिर (Yudhiṣṭhira)
धर्मव्याध (Dharma-vyādha)
विप्र/कौशिक ब्राह्मण (the brahmin, often identified as Kauśika in this episode)
मोक्षधर्म (mokṣa-dharma, teaching on liberation)

Educational Q&A

The verse frames moksha-dharma as a complete ethical-spiritual instruction that can come from an unexpected source (the Dharma-vyadha), emphasizing receptivity, humility, and the transformative power of dharma when properly understood.

Markandeya narrates to Yudhishthira that, after the Dharma-vyadha finishes his full discourse on moksha-dharma, the brahmin listener—now deeply pleased—begins to respond, setting up the next exchange.