Shloka 3
अग्निनाम-वंश-निरूपणम् | Agni-Names and Lineage Enumeration
दोषस्यैतस्य वै ब्रह्मन् विधाते यत्नवानहम् । 'किंतु ब्रह्मन! दैव बलवान है। पूर्वजन्ममें किये हुए कर्मका ही नाम दैव है। उससे पार पाना बहुत कठिन है। यह जो कर्मदोषजनित व्याधके घर जन्म हुआ है, यह मेरे पूर्वजन्ममें किये हुए पापका ही फल है। ब्रह्मन! मैं इस दोषके निवारणके लिये प्रयत्नशील हूँ ।। २६ || विधिना हि हते पूर्व निमित्तं घातको भवेत्,"क्योंकि विधाताके द्वारा पहलेसे ही जीवकी मृत्यु निश्चित की जाती है; किंतु घातक (कसाई अथवा व्याध) उसमें निमित्त बन जाता है अर्थात् जो स्वेच्छासे ज्ञानपूर्वक जीवहिंसा करता है, वह घातक व्यर्थ ही निमित्त बनकर दोषका भागी होता है
doṣasyaitasya vai brahman vidhāte yatnavān aham | vidhinā hi hate pūrvaṁ nimittaṁ ghātako bhavet ||
“โอ้ พราหมณ์! ข้าพเจ้ามุ่งเพียรแก้ไขโทษนี้ตามส่วนที่ชะตากำหนดจะเอื้ออำนวย เพราะเมื่อวิธาตรได้กำหนดความตายของสัตว์ไว้ก่อนแล้ว ผู้ฆ่าย่อมเป็นเพียงเหตุประกอบ (นิมิตตะ) เท่านั้น; กระนั้น ผู้ใดรู้ทั้งรู้และสมัครใจทำการเบียดเบียน ผู้นั้นย่อมต้องรับโทษทางธรรม แม้เป็นเพียงเครื่องมือแห่งสิ่งที่ถูกลิขิตไว้ก็ตาม”
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
Even if destiny (vidhi) has already determined an outcome like death, a person who commits violence knowingly is not absolved: being a mere instrument (nimitta) does not erase moral responsibility (doṣa).
Mārkaṇḍeya explains to a Brahmin interlocutor that he is trying to address a perceived fault, but emphasizes a subtle point: fate may set the event, yet the human agent who performs the harmful act becomes the immediate instrument and still bears ethical blame.