Shloka 12
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
यदा नैवं रविनग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमा: । नैवान्तरिक्ष नैवोर्वी शेष भवति किंचन
yadā naivaṁ ravir na agnir na vāyur na ca candramāḥ | naivāntarikṣaṁ naivorvī śeṣaḥ bhavati kiṁcana ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ครั้นถึงมหาปรลัย เมื่อมิได้เหลือทั้งสุริยะ ไฟ ลม หรือจันทร์; เมื่อมิได้เหลือทั้งอากาศระหว่างและแผ่นดิน—ไม่มีสิ่งใดคงอยู่เลย เมื่อนั้นสรรพสัตว์ทั้งเคลื่อนไหวและนิ่งสงบย่อมจมลงในมหาสมุทรหนึ่งเดียวและหายไปจากสายตา เหล่าเทวะและอสูรพินาศ แม้พญานาคผู้ยิ่งใหญ่ก็ถูกทำลาย ในกาลนั้น พระผู้เป็นใหญ่แห่งสรรพภูต ผู้มีอาตมันหาประมาณมิได้ คือพรหมา ผู้พำนักและบรรทมในที่อาศัยแห่งปทุมและอุบล ยังคงอยู่ และมีเพียงท่านผู้เดียวที่อยู่ใกล้พระองค์ คอยนมัสการบูชาไม่ขาดสาย.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores radical impermanence: even the fundamental cosmic supports—sun, fire, wind, moon, sky, and earth—can disappear at mahāpralaya. Against this backdrop, devotion to the supreme lord is presented as the sole enduring orientation when all conditioned existence dissolves.
Vaiśampāyana describes the great dissolution in which the cosmos collapses into a single ocean and all beings, including devas, asuras, and nāgas, are destroyed. In that state, the supreme lord remains near Brahmā, and the addressee is said to continue worshipping him alone.