Shloka 39
Adhyāya 188: Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Decline and the Restoration Motif
Kali-yuga to Kalki
शृद्जी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम | त॑ दृष्टवा मनुजव्याप्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे,शत्रुनगरविजयी नरेश्वर! तदनन्तर मनुने भगवान् मत्स्यका चिन्तन किया। यह जानकर शृंंगधारी भगवान् मत्स्य वहाँ शीघ्र आ पहुँचे। नरश्रेष्ठ भरतकुलशिरोमणे! समुद्रमें अपने पूर्वकथित रूपसे ऊँचे पर्वतकी भाँति शृंगंधारी मत्स्य भगवानको आया देख उनके मस्तकवर्ती सींगमें उन्होंने बँटी हुई रस्सी बाँध दी
śṛṅgī tatrājagāmāśu tadā bharatasattama | taṁ dṛṣṭvā manujavyāghra manuḥ matsyaṁ jalārṇave | śatrunagaravijayī nareśvara! tadanantaraṁ manunā bhagavān matsyakaś cintitaḥ | etad jñātvā śṛṅgadhārī bhagavān matsyo ’tra śīghram upāgamat | narśreṣṭha bharatakulaśiromaṇe! samudre pūrvoktarūpeṇa ūrdhva-parvatavad uccaiḥ śṛṅgadhārī matsyo bhagavān āgata iti dṛṣṭvā tasya mastakavarti-śṛṅge manunā bhinnā rajjuḥ baddhā |
ข้าแต่ผู้ประเสริฐในหมู่ภารตะ ครั้นนั้นองค์ผู้มีเขาก็รีบมาถึง ณ ที่นั้น เมื่อเห็นมัจฉาในมหาสมุทร มนู—ผู้เป็นดุจพยัคฆ์ในหมู่มนุษย์ ผู้พิชิตนครศัตรู ข้าแต่มหาราช—ก็ตั้งจิตระลึกถึงมัจฉาเทพตามที่ได้รับคำสั่ง ครั้นพระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงอวตารเป็นมัจฉามีเขารู้ความคิดของมนู ก็เสด็จมาถึงที่นั้นโดยเร็ว เมื่อมนูเห็นมัจฉาเทพปรากฏในรูปที่กล่าวไว้ก่อน สูงตระหง่านดุจภูผา ก็ผูกเชือกที่แยกเป็นสองเส้นเข้ากับเขาบนเศียรของท่าน
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic responsiveness: when a righteous person (Manu) remembers and follows divine instruction with faith and readiness, divine protection becomes effective through timely action. It also underscores disciplined obedience—Manu does not merely marvel at the miracle; he performs the practical step (binding the rope) required for rescue and order.
In Mārkaṇḍeya’s narration of the Manu–Matsya episode, the horned divine Fish appears in the ocean as promised. Manu recognizes the Lord’s form and, as part of the preparation for the coming catastrophe (the flood), he fastens a split rope to the Fish’s horn so that his vessel can be secured and guided.