Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Adhyāya 188: Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Decline and the Restoration Motif

Kali-yuga to Kalki

तत्र त॑ प्राक्षिपच्चापि मनु: परपुरंजय । अथावर्धत मत्स्य: स पुनर्वर्षमणान्‌ बहून्‌ू,शत्रुविजयी युधिष्ठिर! मनुने उसे वहीं डाल दिया। अब वह मत्स्य अनेक वर्षोतक उसीमें क्रमश: बढ़ता रहा

tatra taṁ prākṣipac cāpi manuḥ parapuraṁjaya | athāvardhata matsyaḥ sa punar varṣamāṇān bahūn | śatravijayī yudhiṣṭhira! manunā sa tatraiva nikṣiptaḥ | atha sa matsyo ’nekavarṣāṇi tasmin eva krameṇa vavṛdhe ||

โอ้ผู้พิชิตนครศัตรู ยุธิษฐิระ! มนูได้ปล่อยปลานั้นลง ณ ที่นั่นเอง แล้วปลานั้นก็เติบโตขึ้นเรื่อย ๆ ปีแล้วปีเล่าเป็นเวลายาวนาน

तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
तंhim/it
तं:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
प्राक्षिपत्threw/cast
प्राक्षिपत्:
TypeVerb
Rootप्र-क्षिप्
FormImperfect (Lan), 3rd, Singular, Parasmaipada
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिalso
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
मनुःManu
मनुः:
Karta
TypeNoun
Rootमनु
FormMasculine, Nominative, Singular
परपुरंजयO conqueror of enemy cities
परपुरंजय:
TypeNoun
Rootपर-पुरं-जय
FormMasculine, Vocative, Singular
अथthen
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
अवर्धतgrew/increased
अवर्धत:
TypeVerb
Rootवृध्
FormImperfect (Lan), 3rd, Singular, Atmanepada
मत्स्यःthe fish
मत्स्यः:
Karta
TypeNoun
Rootमत्स्य
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe/it
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
पुनःagain/further
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
वर्षम्a year
वर्षम्:
Karma
TypeNoun
Rootवर्ष
FormNeuter, Accusative, Singular
अणान्moments/instants (uncertain reading)
अणान्:
Karma
TypeNoun
Rootअण
FormMasculine, Accusative, Plural
बहून्many
बहून्:
TypeAdjective
Rootबहु
FormMasculine, Accusative, Plural
शत्रुविजयीO victor over enemies
शत्रुविजयी:
TypeAdjective
Rootशत्रु-विजयिन्
FormMasculine, Vocative, Singular
युधिष्ठिरO Yudhiṣṭhira
युधिष्ठिर:
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Vocative, Singular

मार्कण्डेय उवाच

मार्कण्डेय (Mārkaṇḍeya)
मनु (Manu)
मत्स्य (the fish)
युधिष्ठिर (Yudhiṣṭhira)

Educational Q&A

The verse highlights dharmic attentiveness and compassionate responsibility: Manu does not dismiss a small, vulnerable being but shelters it, and through steady care over time the protected life grows. Ethically, it underscores that seemingly minor acts of protection can participate in a larger providential order.

Mārkaṇḍeya narrates to Yudhiṣṭhira that Manu places the fish into a suitable container/location, and the fish continues to grow gradually over many years—an early stage of the well-known Matsya-related flood narrative cycle.