Shloka 653
Kailāsa-darśana, Badarī-vāsa, and Sarasvatī–Dvaitavana Transition (कैलासदर्शन–बदरीवास–सरस्वतीद्वैतवनगमनम्)
शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यम भवत् पुरम् दानवोंका वह नगर शोकमग्न हो अपनी सारी शोभा खो चुका था। वहाँ दुःख और दीनता व्याप्त हो रही थी। अपने प्रभुओंके मारे जानेसे वह दानव-नगर निष्प्रभ और अशोभनीय हो गया था। गन्धर्व-नगरकी भाँति उसका अस्तित्व अयथार्थ जान पड़ता था। जिसका हाथी मर गया हो, उस सरोवर और जहाँके वृक्ष सूख गये हों, उस वनके समान वह नगर अदर्शनीय हो गया था
arjuna uvāca | śuṣkavṛkṣam ivāraṇyam adṛśyaṁ bhavat puram | dānavānāṁ tad nagaraṁ śokamagnam ivābhavat ||
อรชุนกล่าวว่า “นครนั้นกลายเป็นสิ่งไม่น่ามอง ดุจพงไพรที่มีแต่ต้นไม้แห้งเหี่ยว นครของพวกไทตยะเมื่อเจ้านายล้มตายก็จมอยู่ในความโศก สูญสิ้นสิริสง่า ความทุกข์และความอับจนแผ่ซ่านไปทั่ว ครั้นไร้ผู้คุ้มครอง นครนั้นก็หม่นมัวและไม่น่าชม อีกทั้งดูราวกับไม่จริง—ประหนึ่งนครคันธรรพ์ ดังสระที่สิ้นช้าง และดังป่าที่ต้นไม้เหือดแห้ง นครนั้นจึงไม่ควรแก่การทอดพระเนตรอีกต่อไป”
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores impermanence and the ethical cost of violence: when protectors and leaders fall, a community’s splendor and stability collapse, leaving only grief and desolation. It also contrasts seeming and being through the ‘Gandharva-city’ image—what appears substantial can become unreal when its sustaining order is destroyed.
Arjuna is describing the condition of a Dānava (Daitya) city after its rulers have been slain. He uses vivid similes—withered forest, a lake bereft of its elephant, and the mirage-like Gandharva-city—to convey that the city has lost beauty, vitality, and even the sense of reality.