Previous Verse
Next Verse

Shloka 69

Kubera’s Fivefold Nīti and Protection of the Pāṇḍavas (वैश्रवणोपदेशः)

अपश्यन्‌ भ्रमरारावान्‌ मगज्जरीभिरविराजितान्‌ | हिरण्यसदृशैः पुष्पैर्दावाग्निसदृशैरपि,खिले हुए कनेरके फूल उत्तम कर्णपूरके समान प्रतीत होते थे। इसी प्रकार वन- श्रेणियोंमें विकसित कुरबक नामक वृक्ष भी उन्होंने देखे, जो कामासक्त पुरुषोंको उत्कण्ठित करनेवाले कामदेवके बाणसमूहोंके समान जान पड़ते थे। इसी प्रकार उन्हें तिलकके वृक्ष दृष्टिगोचर हुए, जो वनश्रेणियोंके ललाटमें रचित सुन्दर तिलकके समान शोभा पा रहे थे। कहीं मनोहर मंजरियोंसे विभूषित मनोरम आम्रवृक्ष दीख पड़ते थे, जो कामदेवके बाणोंकी-सी आकृति धारण करते थे। उनकी डालियोंपर भौंरोंकी भीड़ गूँजती रहती थी। उन पर्वतोंके शिखरोंपर कितने ही ऐसे वृक्ष थे, जिनमें सुवर्णके समान सुन्दर पुष्प खिले थे। कुछ वक्षोंके पुष्प देखनेमें दावानलका भ्रम उत्पन्न करते थे। किन्हीं वृक्षोंके फूल लाल, काले तथा वैदूर्यमणिके सदृश धूमिल थे। इस प्रकार पर्वतीय शिखरोंपर विभिन्न प्रकारके पुष्पोंसे विभूषित वृक्ष बड़ी शोभा पा रहे थे

apaśyan bhramarārāvān magaṅjarībhir avirājitān | hiraṇyasadṛśaiḥ puṣpair dāvāgnisadṛśair api ||

ไวศัมปายนะกล่าวว่า—พวกเขาได้เห็นหมู่ไม้และพงพุ่มที่ก้องด้วยเสียงหึ่งของภมร งามเด่นด้วยช่อดอกไม้ บางดอกสุกปลั่งดุจทอง บางดอกมีสีเพลิงแรงกล้าจนชวนให้หลงคิดว่าเป็นไฟป่าจริง ๆ ดังนี้แล ยอดเขาทั้งหลายถูกประดับด้วยไม้ดอกนานาพรรณ และเมื่อผู้เดินทางก้าวไปในพงไพรอันเปลี่ยวสงัด ความพิศวงต่อความอุดมแห่งธรรมชาติก็ยิ่งทวีขึ้น

अपश्यन्he saw
अपश्यन्:
Karta
TypeVerb
Rootदृश् (पश्य)
Formलङ् (imperfect), परस्मैपद, 3, singular
भ्रमरbees
भ्रमर:
Karma
TypeNoun
Rootभ्रमर (प्रातिपदिक)
Formmasculine, accusative, plural
आरावान्cries/buzzing sounds
आरावान्:
Karma
TypeNoun
Rootआराव (प्रातिपदिक)
Formmasculine, accusative, plural
मगज्जरीभिःwith clusters of blossoms (mango/flower panicles)
मगज्जरीभिः:
Karana
TypeNoun
Rootमगज्जरी (प्रातिपदिक)
Formfeminine, instrumental, plural
अविराजितान्adorned/beautified
अविराजितान्:
Karma
TypeAdjective
Rootवि-राज् (अविराजित)
Formmasculine, accusative, plural, क्त (past passive participle), passive (PPP usage)
हिरण्यby/with gold
हिरण्य:
Karana
TypeNoun
Rootहिरण्य (प्रातिपदिक)
Formneuter, instrumental, plural
सदृशैःsimilar (to)
सदृशैः:
Karana
TypeAdjective
Rootसदृश (प्रातिपदिक)
Formneuter, instrumental, plural
पुष्पैःwith flowers
पुष्पैः:
Karana
TypeNoun
Rootपुष्प (प्रातिपदिक)
Formneuter, instrumental, plural
दावाग्निforest-fire
दावाग्नि:
Karana
TypeNoun
Rootदाव + अग्नि
Formmasculine, instrumental, plural
सदृशैःsimilar (to)
सदृशैः:
Karana
TypeAdjective
Rootसदृश (प्रातिपदिक)
Formneuter, instrumental, plural
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
B
bees (bhramara)
F
flower-clusters (mañjarī)
G
gold-like flowers (hiraṇyasadṛśa-puṣpa)
F
forest fire (dāvāgni)
M
mountain peaks/ridges (implied by the narrative context)

Educational Q&A

The verse primarily offers a contemplative vision of the forest’s richness: even in exile and hardship, the world displays beauty and order. It implicitly encourages steadiness of mind—learning to perceive abundance and meaning amid adversity.

The narrator describes what the travelers see in the wilderness: mountain groves filled with bee-hum and flowering trees, with blossoms compared to gold and to the blaze of a forest fire, emphasizing the vividness of the landscape.