Adhyaya 101
देव–विष्णु–संवादः । कालेयगणस्य समुद्राश्रयः । अगस्त्योपसर्पणम् (Devas and Viṣṇu on the Kāleyas; Approach to Agastya)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā / Ṛṣi–Deva Saṃvāda Episode (Agastya-focused arc)
Chapter 101.0 opens with the devas articulating a doctrine of reciprocity: from giving and offering, the fourfold communities continue, and offerings (havis and kavya) sustain the divinities who in turn sustain the worlds. They report an acute destabilization—brāhmaṇas are being killed at night by unknown agents—arguing that depletion of brāhmaṇas leads to the decline of the earth and, by extension, the heavenly worlds. Viṣṇu responds with diagnostic clarity, identifying the cause as the Kāleya host, described as exceedingly formidable, who—after witnessing Vṛtra’s defeat by the wise Sahasrākṣa (Indra)—entered Varuṇa’s domain and took refuge in the dangerous ocean. From this maritime sanctuary they conduct nocturnal killings of munis to erode the worlds. Viṣṇu notes the operational constraint: they cannot be eliminated while ocean-sheltered, and proposes that the devas consider the ‘drying’ (śoṣaṇa) of the sea, a feat no one can accomplish except Agastya. Consequently, the devas, after consulting Parameṣṭhin (Brahmā), proceed to Agastya’s āśrama, where they behold the radiant Maitrāvaruṇi honored by ṛṣis. The devas then begin their petition, recalling Agastya’s prior interventions in cosmic crises (including restraining the Vindhya and relieving world-distress), and request a boon as their refuge in fear.
Chapter Arc: लोमश ऋषि तीर्थयात्रा के प्रसंग में देवासुर-संग्राम का वृत्तान्त उठाते हैं—इन्द्र वज्रधारी होकर वृत्रासुर की ओर बढ़ता है, पर वृत्र के चारों ओर कालकेय दैत्य पर्वत-से अडिग पहरा देते हैं। → कालकेयों की घेराबंदी में देवगण फँसते हैं; उठे हुए खड्गों और परिघों की टकराहट से रण-ध्वनि गूँजती है। स्वर्ण-कवचधारी, परिघायुध कालकेय ‘दावाग्नि से जले पर्वतों’ की तरह त्रिदशों पर टूट पड़ते हैं, और युद्ध का पलड़ा असुरों की ओर झुकता दिखता है। → इन्द्र का वज्र निर्णायक बनता है—वज्राघात से सुवर्णमालाधारी महान् असुर धराशायी होता है, जैसे विष्णु के हाथ से छूटा मन्दर पर्वत गिर पड़े; इस प्रहार से असुर-बल की रीढ़ टूटती है और वृत्र-पक्ष में भय की लहर दौड़ती है। → असुर पीछे हटकर दीर्घकाल तक उपाय-चिन्तन करते हैं और एक घोर नीति पर पहुँचते हैं—तपस्वियों और धर्मज्ञों का पहले विनाश किया जाए, क्योंकि लोक तप से ही प्रिय और सुरक्षित रहते हैं; इस प्रकार युद्धभूमि से षड्यन्त्र-भूमि की ओर कथा मुड़ती है। → असुरों की मन्त्रणा स्पष्ट लक्ष्य तय करती है—धरती पर जो भी तपस्वी, विद्वान, धर्मवेत्ता हैं, उन्हें खोजकर नष्ट करना; आगे यह अधर्म-योजना किस पर और कैसे टूटेगी, इसका संकट छाया रहता है।
Shlokas
Verse 1
/ अपना स२ (0 अवज असल एकाधिकशततमो< ध्याय: वृत्रासुरका वध और असुरोंकी भयंकर मन्त्रणा लोगश उवाच ततः स वज्री बलिभिवदैंवतैरभिरक्षित: । आससाद ततो वृत्रं स्थितमावृत्य रोदसी
โลมศะกล่าวว่า—ครั้นแล้วอินทรผู้ทรงวัชระ อันเหล่าเทพผู้เกรียงไกรคุ้มครองไว้ ได้รุดหน้าเข้าหาวฤตรา อสูรนั้นยืนตระหง่านใหญ่โตประหนึ่งห่อหุ้มทั้งแผ่นดินและนภาไว้
Verse 2
कालकेयैर्महाकायै: समन्तादभिरक्षितम् । समुद्यतप्रहरणै: सशृज्जैरिव पर्वतैः
เขาถูกคุ้มกันรอบด้านด้วยอสูรกาลเคยะผู้มีกายมหึมา ต่างชูอาวุธขึ้นพร้อมหน้า ดูประหนึ่งขุนเขามียอดแหลมดุจเขาอันพร้อมจะพุ่งกระแทก
Verse 3
कालकेय नामवाले विशालकाय दैत्य, जो हाथोंमें हथियार लिये होनेके कारण शुंगयुक्त पर्वतोंके समान जान पड़ते थे, चारों ओरसे उसकी रक्षा कर रहे थे ।।
เหล่าทัยตยะกาลเคยะผู้มีกายมหึมา—ถืออาวุธในมือ ดูประหนึ่งขุนเขามียอดสูง—ยืนคุ้มกันเขาไว้รอบด้าน ครั้นแล้ว โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ สงครามใหญ่ระหว่างเทพกับทานพก็อุบัติขึ้น ดำเนินอยู่ชั่วหนึ่งมุหูรตะ และน่าสะพรึงกลัวจนทำให้โลกทั้งหลายหวาดหวั่น
Verse 4
उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभि: । आसीत् सुतुमुल: शब्द: शरीरेष्वभिपात्यताम्
เมื่อเหล่าวีรชนชูดาบด้วยกำลังแขนแล้วฟันกระหน่ำลงบนกายศัตรู ท่ามกลางการประหัตประหารอันมฤตยูนั้น ก็เกิดเสียงอึกทึกกึกก้องยิ่งนัก—เสียงโลหะกระทบกันและแตกกระจายอย่างน่าสยดสยอง
Verse 5
शिरोश्रि: प्रपतद्धिश्चाप्यन्तरिक्षान्महीतलम् | तालैरिव महाराज व॒न्ताद् भ्रष्टरदृश्यत
โลมศะกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช พื้นพิภพแลดูประหนึ่งถูกปกคลุมด้วยเศียรของนักรบที่ร่วงหล่นจากเวหา ดุจผลตาลที่หลุดจากขั้วแล้วตกลงมา”
Verse 6
ते हेमकवचा भूत्वा कालेया: परिघायुधा: । त्रिदशानभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रय:
เหล่ากาเลยะสวมเกราะทอง ถือปริฆะเป็นอาวุธ แล้วกรูกระหน่ำเข้าหาเหล่าเทพ; พวกเขาดุจภูผาที่ถูกไฟป่าผลาญ—มืดหม่น ดุดัน และยากจะต้านทาน
Verse 7
कालकेयोंने सोनेके कवच धारण करके हाथोंमें परिघ लिये देवताओंपर धावा किया। उस समय वे दानव दावानलसे दग्ध हुए पर्वतोंकी भाँति दिखायी देते थे ।।
เหล่ากาลกียะสวมเกราะทอง ถือปริฆะไว้ในมือ แล้วพุ่งเข้าจู่โจมเหล่าเทพ; ณ ขณะนั้นพวกเขาดุจภูผาที่ถูกไฟป่าผลาญ—น่าหวาดหวั่นและไม่ยอมถอย. เหล่าเทพทนแรงกระหน่ำของอสูรผู้รวดเร็วซึ่งพุ่งมาด้วยทิฐิมานะมิได้; กระบวนทัพแตกพ่าย และต่างแตกกระเจิงหนีด้วยความกลัว
Verse 8
तान् दृष्टवा द्रवतो भीतान् सहस्राक्ष: पुरंदर: । वृत्रे विवर्धभाने च कश्मलं महदाविशत्,देवताओंको डरकर भागते देख वृत्रासुरकी प्रगतिका अनुमान करके सहस्र नेत्रोंवाले इन्द्रपर महान् मोह छा गया
ครั้นเห็นเหล่าเทพแตกหนีด้วยความหวาดกลัว สหัสรเนตรผู้พิชิตนครคืออินทรา เมื่อแลเห็นอำนาจของวฤตระทวีขึ้น ก็ถูกความสับสนมืดมนอันใหญ่หลวงครอบงำ
Verse 9
कालेयभयसंत्रस्तो देव: साक्षात् पुरंदर: | जगाम शरणं शीघ्र तं तु नारायणं प्रभुम्
ครั้นหวาดหวั่นต่อภัยจากกาเลยะ เทวะผู้เป็นปุรันทรา คืออินทราเอง ก็รีบไปขอพึ่งพระนารายณ์ผู้เป็นจอมบดี
Verse 10
कालेयोंके भयसे त्रस्त हुए साक्षात् इन्द्रदेवने सर्व-शक्तिमान् भगवान् नारायणकी शीघ्रतापूर्वक शरण ली ।।
ครั้นอินทรเทพหวาดหวั่นด้วยภัยแห่งพวกกาเลยะ จึงรีบเข้าถึงพระนารายณ์ผู้ทรงฤทธานุภาพเป็นที่พึ่งโดยพลัน ครั้นพระวิษณุผู้เป็นนิรันดร์ทอดพระเนตรเห็นศักระถูกความหลงและความทุกข์ครอบงำ ก็ทรงอัญเชิญรัศมีทิพย์ของพระองค์สถิตในอินทรา เพิ่มพูนกำลังให้ยิ่งขึ้น
Verse 11
विष्णुना गोपितं शक्रं दृष्टवा देवगणास्तत: । सर्वे तेज: समादध्युस्तथा ब्रह्म॒र्षयोडमला:
เมื่อหมู่เทพเห็นว่าศักระได้รับการคุ้มครองโดยพระวิษณุแล้ว เทพทั้งปวงพร้อมด้วยพรหมฤๅษีผู้มีจิตผ่องใส ต่างรวบรวมรัศมีแห่งตนแล้วอุทิศสถิตลงในองค์อินทรา ผู้เป็นจอมเทพ
Verse 12
स समाप्यायित: शक्रो विष्णुना दैवतै: सह । ऋषिभिश्न महाभागैर्बलवान् समपद्यत
ครั้นศักระได้รับการหล่อเลี้ยงให้เต็มเปี่ยมด้วยพระวิษณุพร้อมหมู่เทพ และด้วยเดชตบะของมหาฤๅษีผู้เป็นสิริมงคล ศักระ (อินทรา) ก็กลับมามีกำลังยิ่งใหญ่เป็นอันมาก
Verse 13
ज्ञात्वा बलस्थं त्रिदशाधिपं तु ननाद वृत्रो महतो निनादान् | तस्य प्रणादेन धरा दिशश्व खं द्यौर्नगाश्नापि चचाल सर्वम्
ครั้นวฤตระรู้ว่าจอมแห่งไตรทศเทพคืออินทราตั้งมั่นในกำลังแล้ว ก็เปล่งเสียงคำรามอันมหึมาและน่าสะพรึงกลัว ด้วยแรงแห่งเสียงนั้น แผ่นดิน ทิศทั้งปวง นภา สวรรค์ และแม้ภูผาทั้งหลายก็สั่นสะเทือนสิ้น
Verse 14
ततो महेन्द्र: परमाभितप्त: श्रुत्वा रव॑ घोररूपं महान्तम् । भये निमग्नस्त्वरितो मुमोच वज्ज॑ महत् तस्य वधाय राजन
ครั้นนั้นมหินทราได้ยินเสียงคำรามอันใหญ่หลวงและน่าสะพรึงกลัว ก็ร้อนรุ่มยิ่งนักและจมอยู่ในความหวาดหวั่น โอ้พระราชา ด้วยความรีบร้อนจึงขว้างวัชระอันยิ่งใหญ่เพื่อประหารเขา
Verse 15
स शक्रवज्जाभिहत: पपात महासुर: काउ्चनमाल्यधारी । यथा महाशैलवर: पुरस्तात् स मन्दरो विष्णुकराद विमुक्त:
ดุจถูกวัชระของศักระ (อินทร์) ฟาดลงมา อสูรผู้ยิ่งใหญ่ผู้สวมพวงมาลัยทองก็ร่วงลงสู่พื้นพิภพ เขากระแทกลงดังภูเขามันทราในกาลก่อน ซึ่งหลุดจากพระหัตถ์ของพระวิษณุ
Verse 16
तस्मिन् हते दैत्यवरे भयार्त: शक्र: प्रदुद्राव सर: प्रवेष्टम् । वज्ं स मेने न कराद् विमुक्तं वृत्रं भयाच्चापि हतं न मेने
ครั้นเมื่อท้าวแห่งไทตยะนั้นถูกสังหารแล้ว ศักระ (อินทร์) ผู้ถูกความหวาดกลืนกินก็วิ่งไปเพื่อจะลงสู่สระน้ำหวังหลบซ่อน ด้วยความตระหนกเขาไม่อาจเชื่อได้ว่า “วัชระ” หลุดจากมือของตนจริง และด้วยความกลัวนั้นเองก็ไม่อาจแน่ใจได้ว่า วฤตระถูกฆ่าตายแล้วโดยแท้
Verse 17
सर्वे च देवा मुदिता: प्रह्ृष्टा महर्षयश्रेन्द्रमभिष्टवन्त: । सर्वाश्ष दैत्यांस्त्वरिता: समेत्य जघ्नु: सुरा वृत्रवधाभितप्तान्
ครั้นนั้นเหล่าเทพทั้งปวงยินดีและปลาบปลื้มยิ่ง เหล่ามหาฤษีก็เปี่ยมด้วยความโสมนัสพากันสรรเสริญอินทร์ แล้วเทพทั้งหลายรีบชุมนุมพร้อมกัน เข้าประหัตประหารและขับไล่เหล่าไทตยะทั้งสิ้นซึ่งเดือดดาลด้วยความทุกข์จากการสังหารวฤตระ
Verse 18
तैस्त्रास्यमानास्त्रिदशै: समेतैः समुद्रमेवाविविशुर्भयार्ता: । प्रविश्य चैवोदधिमप्रमेयं झषाकुलं नक्रसमाकुलं च
เมื่อถูกเหล่าตริดศ (เทพ) ผู้ชุมนุมพร้อมกันไล่คุกคาม เหล่าไทตยะผู้หวาดหวั่นก็หนีลงสู่มหาสมุทร ครั้นดำดิ่งเข้าสู่อุทธีอันหาประมาณมิได้ ซึ่งเต็มไปด้วยฝูงปลาและแน่นขนัดด้วยจระเข้ พวกเขาก็รวมตัวกันอยู่ภายในนั้น
Verse 19
तदा सम मन्त्र सहिता:ः प्रचक्रु- स्त्रैलोक्यनाशार्थमभिस्मयन्त: । तत्र सम केचिन्मतिनिश्षयज्ञा- स्तांस्तानुपायानुपवर्णयन्ति
ครั้นนั้นพวกเขาทั้งหมดประชุมพร้อมกันเพื่อปรึกษาหารือ ด้วยความทะนงตนก็หลงใหลในแผนทำลายไตรโลก ณ ที่นั้น บางตนซึ่งมั่นคงและชัดเจนในดุลยปัญญาของตน ก็เริ่มแจกแจงอุบายหลากหลายที่เห็นว่าเหมาะแก่การพินาศแห่งจักรวาล
Verse 20
तेषां तु तत्र क्रमकालयोगाद् घोरा मतिकश्रिन्तयतां बभूव । ये सन्ति विद्यातपसोपपतन्ना- स्तेषां विनाश: प्रथम तु कार्य:
In that place, as time passed and their plotting continued step by step, a dreadful resolve arose in those who were brooding over schemes: “Those who possess learning and ascetic power must be destroyed first.” The ethical inversion is stark—rather than honoring wisdom and tapas as supports of the world, they identify them as obstacles to their domination and therefore make the ruin of the virtuous their first objective.
Verse 21
वहाँ क्रमश: दीर्घकालतक उपायचिन्तनमें लगे हुए उन असुरोंने यह घोर निश्चय किया कि जो लोग विद्वान् और तपस्वी हों
After long deliberation on stratagems, those Asuras arrived at a dreadful resolve: “First, the learned and the ascetics must be destroyed. The whole world stands supported by austerity; therefore act swiftly to ruin tapas. On the earth, whoever is an ascetic, a knower of dharma, and even those who recognize and honor such people—kill them all at once. When they are destroyed, the entire world will collapse.” Thus, bereft of sound judgment and reflection, all those Daityas, imagining the destruction of the world, felt intense delight. Taking refuge in the ocean-fortress—the jewel-bearing sea, Varuṇa’s abode, filled with towering waves—they dwelt there fearlessly.
Verse 22
तेषां वध: क्रियतां क्षिप्रमेव तेषु प्रणष्टेषु जगत् प्रणष्टम् । एवं हि सर्वे गतबुद्धिभावा जगद्धिनाशे परमप्रहृष्टा:
‘Let their slaughter be carried out at once; when they are destroyed, the world itself will be destroyed. For thus, all those whose minds have fallen into delusion become supremely delighted at the ruin of the world.’ In context, the speaker reports the asuras’ grim resolve: to strike first at the learned and ascetic—those who uphold dharma through tapas—believing that by eliminating such spiritual supports they can collapse the moral and cosmic order, and they rejoice in that destructive aim.
Verse 23
लोका हि सर्वे तपसा प्रियन्ते तस्मात् त्वरध्वं तपस: क्षयाय । ये सन्ति केचिच्च वसुंधरायां तपस्विनो धर्मविदश्ल तज्ज्ञा:
Logaśa said: “All worlds are sustained and made secure by ascetic power; therefore hurry to bring about the destruction of tapas. Whatever ascetics, knowers of dharma, and those devoted to such knowledge exist upon the earth—kill them at once. When they are destroyed, the whole world will collapse.” Having taken refuge in a fortress-like place—the jewel-bearing ocean, Varuṇa’s abode, heaving with great waves—those asuras remained there without fear, intent on plotting the ruin of the world by undermining its moral and spiritual foundations.
Verse 100
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें वज्ननिर्माणमकथनविषयक सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
Thus ends the hundredth chapter of the Mahābhārata’s Vana Parva, within the Tīrtha-yātrā section: in the context of Lomāśa’s pilgrimage narrative, the chapter dealing with the account of the making of the thunderbolt (vajra) is concluded. The colophon signals a transition, framing the preceding material as sacred travel-instruction and moral exemplum tied to the power of austerity and righteous purpose.
Verse 10131
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां वृत्रवधोपाख्याने एकाधिकशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ วนปัรวะ หมวดตีรถยาตราปัรวะ ในเรื่องการจาริกแสวงบุญของโลมศะ ตอนอุปาขยานว่าด้วยการสังหารวฤตระ บทที่หนึ่งร้อยหนึ่งได้สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to targeted violence against brāhmaṇas/munis—portrayed as essential to ritual and societal continuity—when the perpetrators are shielded by an environment (the ocean) that makes ordinary retaliation ineffective.
The chapter teaches a systems-based ethic: worlds are maintained through reciprocal duties (giving, offerings, protection), and safeguarding knowledge-and-ritual institutions is framed as a prerequisite for broader security and prosperity.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s meta-logic instead functions implicitly by linking comprehension of reciprocity and protection (rakṣā) to the preservation of loka-dharma within the epic’s cosmological framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.