अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर जब रात्रिका अन्धकार दूर हुआ और निर्मल आकाशमें सूर्यदेवके उदित होनेपर उनकी कोमल किरणें सब ओर फैल गयीं। कार्तिक मासके रेवती नक्षत्रमें 'मैत्र” नामक मुहूर्त उपस्थित होनेपर सत्त्वगुणी पुरुषोंमें श्रेष्ठ एवं समर्थ श्रीकृष्णने यात्रा आरम्भ की। उन दिनों शरद्ू-ऋतुका अन्त और हेमन्तका आरम्भ हो रहा था। सब ओर खूब उपजी हुई खेती लहलहा रही थी ।। मड़ल्या: पुण्यनिर्घोषा वाच: शृण्वंश्व सूनूृता: । ब्राह्मणानां प्रतीतानामृषीणामिव वासव:
vaiśampāyana uvāca—janamejaya! tad-anantaram yadā rātrikāndhakāro dūraḥ kṛtaḥ, nirmale cākāśe sūryadevasya udaye sati tasya komalāḥ kiraṇāḥ sarvato vyāptāḥ. kārtika-māse revatī-nakṣatre ‘maitra’ nāma muhūrte samupasthite sattva-guṇī puruṣeṣu śreṣṭhaḥ samarthaś ca śrīkṛṣṇo yātrām ārabdhavān. tadā śarad-ṛtor antaḥ hemantasya cārambhaḥ āsīt. sarvataḥ suṣṭhu jāta-kṛṣiḥ lalahāna āsīt. maṅgalyāḥ puṇya-nirghoṣā vācaḥ śṛṇvan sūnṛtāḥ, brāhmaṇānāṃ pratītānām ṛṣīṇām iva vāsavaḥ.
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ! ครั้นแล้วเมื่อความมืดแห่งราตรีล่วงไป และในนภาที่ผ่องใส สุริยเทพเสด็จขึ้นแผ่รัศมีอ่อนละมุนไปทั่วทุกทิศ ครั้นในเดือนการ์ตติกะ ภายใต้นักษัตรเรวตี มุหูรตะมงคลชื่อ ‘ไมตระ’ มาถึง ศรีกฤษณะ ผู้เลิศในหมู่ผู้ทรงสัตตวะและเปี่ยมสมรรถภาพ ก็เริ่มออกเดินทาง ในกาลนั้นเป็นปลายสารทฤดูและต้นเหมันตฤดู พืชผลอุดมสมบูรณ์ไหวเอนอยู่ทั่วทุกแห่ง ระหว่างทางพระองค์ทรงได้ยินถ้อยคำอันเป็นมงคล กังวานด้วยความศักดิ์สิทธิ์ เป็นสัตย์และสุภาพ—ประหนึ่งวาสวะ (อินทรา) สดับวาจาของพราหมณ์และฤๅษีผู้เป็นที่ไว้วางใจ”
वैशम्पायन उवाच
The verse frames action under dharma through auspicious timing, inner sattva, and truthful speech: a righteous mission begins when clarity (sunrise/clear sky) replaces darkness, and it is supported by satya (truthful, gentle words) and the counsel/approval of the wise.
At sunrise in the month of Kārttika, under Revatī and the Maitra muhūrta, Śrī Kṛṣṇa begins his journey. The season shifts from autumn to early winter, fields are flourishing, and he proceeds hearing auspicious, sacred, truthful utterances—likened to Indra hearing revered Brahmins and sages.