Shloka 35
अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
धर्मज्ञो धृतिमान् प्राज्ञ: सर्वभूतेषु केशव: । ईश्वर: सर्वभूतानां देवदेवः सनातन:
dharmajño dhṛtimān prājñaḥ sarvabhūteṣu keśavaḥ | īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ devadevaḥ sanātanaḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เกศวะทรงรู้ธรรม ทรงมั่นคงในความเพียร และทรงปรีชาญาณ; ทรงสถิตอยู่ในสรรพสัตว์ทั้งปวง. พระองค์ทรงเป็นนิรันดร์ เป็นเจ้าเหนือสรรพชีวิต และเป็นเทพเหนือเทพ. (เพราะฉะนั้น กาม ภัย และโลภะย่อมไม่อาจชักนำพระองค์สู่อธรรมได้เลย.)
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse affirms Keshava’s supreme ethical and metaphysical status: he is perfectly grounded in dharma, unwavering and wise, present within all beings, and therefore the eternal sovereign worthy of trust and devotion—incapable of being swayed into injustice by desire, fear, or greed.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Vaiśampāyana describes Keshava’s nature and authority, presenting him as the eternal Lord and indwelling ruler of all beings—supporting the larger narrative emphasis on righteous counsel and the moral stakes of the coming conflict.