Shloka 46
Nakula’s Adaptive Counsel to Kṛṣṇa in the Kuru Assembly (उद्योगपर्व, अध्याय ७८)
दैवे च मानुषे चैव संयुक्ते लोककारणम् | इसलिये पूर्वकालके महात्माओंने अपनी बुद्धि-द्वारा यही निश्चय किया है कि लोकहितका साधन दैव तथा पुरुषार्थ दोनोंपर निर्भर है
daive ca mānuṣe caiva saṃyukte lokakāraṇam |
ความผาสุกและระเบียบแห่งโลกเกิดจากการประสานกันของสองพลัง คือ เดวะ/ลิขิตสวรรค์ (ไทวะ) และความเพียรของมนุษย์ (ปุรุษารถะ) ด้วยเหตุนี้ มหาตมะแห่งกาลก่อนจึงวินิจฉัยด้วยปัญญาอันแหลมคมว่า หนทางเพื่อประโยชน์ส่วนรวมย่อมอาศัยทั้งสองประการ
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
Worldly welfare and right outcomes are not attributed solely to fate or solely to human striving; they arise from their conjunction. Ethical action requires acknowledging providence while still committing to responsible effort.
In the Udyoga Parva’s deliberative context before the great war, Arjuna articulates a reflective principle: decisions for the common good should be grounded in both daiva (what lies beyond control) and mānuṣa/puruṣārtha (intentional human action), as earlier sages concluded.