Shloka 69
Udyoga-parva Adhyāya 71 — Kṣatra-dharma Counsel, Public Legitimacy, and Mobilization
अत: हमलोग न तो राज्य त्यागना चाहते हैं और न कुलके विनाशकी ही इच्छा रखते हैं। यदि नग्रता दिखानेसे भी शान्ति हो जाय तो वही सबसे बढ़कर है ।। सर्वथा यतमानानामयुद्धमभिकाड्क्षताम् । सान्त्वे प्रतिहते युद्ध प्रसिद्ध नापराक्रम:,यद्यपि हम युद्धकी इच्छा न रखकर साम, दान और भेद सभी उपायोंसे राज्यकी प्राप्तिके लिये प्रयत्न कर रहे हैं, तथापि यदि हमारी सामनीति असफल हुई तो युद्ध ही हमारा प्रधान कर्तव्य होगा, हम पराक्रम छोड़कर बैठ नहीं सकते
ataḥ vayaṁ na rājyatyāgaṁ icchāmaḥ na ca kulavināśam eva. yadi namratādarśanena api śāntiḥ syāt tad eva sarvottamam. sarvathā yatamānānām ayuddham abhikāṅkṣatām, sāntve pratihate yuddhaṁ prasiddhaṁ nāparākramaḥ.
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ฉะนั้นเรามิปรารถนาจะละทิ้งราชอาณาจักร และก็มิปรารถนาความพินาศแห่งวงศ์ตระกูลของเรา. หากสันติจะได้มาด้วยการแสดงความนอบน้อม แม้เพียงนั้นก็ยังเป็นหนทางสูงสุด. เราพยายามทุกวิถีทาง ปรารถนาจะหลีกเลี่ยงสงคราม; ใช้ทั้งสามะ (การเกลี้ยกล่อม), ทานะ (การให้), และเภทะ (การแยกแตก) เพื่อให้ได้ราชอาณาจักรคืน. แต่หากการประนีประนอมถูกปัดทิ้ง สงครามก็ย่อมเป็นหน้าที่ที่ยอมรับกัน—ผู้ใดจะนั่งนิ่งโดยละทิ้งความกล้าหาญและความรับผิดชอบได้เล่า.”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Peace is the highest aim when it can be achieved without surrendering rightful duty; yet for a kṣatriya, if sincere conciliation is rejected and injustice persists, taking up war becomes a recognized obligation rather than a choice of aggression.
Yudhiṣṭhira articulates the Pāṇḍavas’ stance in negotiations: they do not want to abandon their claim to the kingdom or cause family destruction, and they prefer peace even through humility; however, if their conciliatory efforts are thwarted, they must accept battle as their primary duty.