Shloka 65
Udyoga-parva Adhyāya 71 — Kṣatra-dharma Counsel, Public Legitimacy, and Mobilization
अन्तरं लिप्समानानामयं दोषो निरन्तर: । (क्योंकि दोनों पक्षोंमें सदा कोई-न-कोई छिद्र मिलनेकी सम्भावना रहती है) इसलिये दोनों पक्षोंमेंसे एकका सर्वथा नाश हुए बिना पूर्णतः शान्ति नहीं प्राप्त होती है। जो लोग छिद्र ढूँढ़ते रहते हैं, उनके सामने यह दोष निरन्तर प्रस्तुत रहता है ।। ६४ इ ।। पौरुषे यो हि बलवानाधि्हंदयबाधन: । तस्य त्यागेन वा शान्तिर्मरणेनापि वा भवेत्
yudhiṣṭhira uvāca | antaraṃ lipsamānānām ayaṃ doṣo nirantaraḥ | pauruṣe yo hi balavān ādhihṛdayabādhanaḥ | tasya tyāgena vā śāntir maraṇenāpi vā bhavet ||
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “สำหรับผู้ที่คอยเสาะหาช่องโหว่ ความบกพร่องนี้ย่อมตามติดไม่สิ้นสุด เมื่อความคับแค้นอันรุนแรงซึ่งเกิดจากการกระทำของมนุษย์กดทับและทรมานหัวใจ สันติย่อมเกิดได้ด้วยการละทิ้งเหตุแห่งมัน หรือแม้ด้วยความตายก็ได้ ตราบใดที่ทั้งสองฝ่ายยังคงอยู่ ต่างฝ่ายย่อมค้นหา ‘ช่อง’ ของกันและกันไม่หยุด ดังนั้นสันติอันสมบูรณ์ย่อมไม่บังเกิด จนกว่าฝ่ายหนึ่งจะถูกกำจัดสิ้นเชิง”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
A mindset that constantly searches for loopholes and faults keeps conflict alive; lasting peace requires removing the root cause—ideally through renunciation and restraint, but if the grievance is overpowering and man-made, peace may come only through total relinquishment or, tragically, through death.
In the Udyoga Parva’s negotiations and counsel before war, Yudhiṣṭhira reflects on why reconciliation fails: as long as parties keep hunting for weaknesses and grievances remain intense, peace cannot stabilize; he frames peace as dependent on abandoning the provoking cause rather than merely pausing hostilities.