Shloka 63
Udyoga-parva Adhyāya 71 — Kṣatra-dharma Counsel, Public Legitimacy, and Mobilization
आखयातारश्न विद्यन्ते पुमांश्चेद् विद्यते कुले दीर्घकालतक मनमें दबाये रखनेपर भी वैरकी आग सर्वथा बुझ नहीं पाती; क्योंकि यदि कोई उस कुलमें विद्यमान है, तो उससे पूर्वघटित वैर बढ़ानेवाली घटनाओंको बतानेवाले बहुत-से लोग मिल जाते हैं ।। न चापि वैरं वैरेण केशव व्युपशाम्यति
ākhyātāraś ca vidyante pumāṃś ced vidyate kule | dīrghakālatakaṃ manye dabāye rakṣite 'pi vaiḥ | na hi vairāgnir atyantaṃ śāmyati yadi kaścid asti kule || na cāpi vairaṃ vairena keśava vyupaśāmyati ||
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ตราบใดที่ในสายตระกูลยังเหลือบุรุษอยู่แม้เพียงคนเดียว ย่อมมีผู้เล่าเรื่องราวเก่าๆ ให้ฟังเสมอ แม้กดกลั้นความอาฆาตไว้ในใจเนิ่นนาน ไฟแห่งเวรก็ไม่ดับสิ้น เพราะหากยังมีผู้ใดในตระกูลนั้นอยู่ ก็จะมีคนมากมายคอยรื้อฟื้นเหตุการณ์ก่อนเก่าให้เวรเก่าลุกโชนขึ้นอีก และโอ้เคศวะ เวรย่อมไม่สงบด้วยเวร”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Hatred cannot be ended by hatred; old feuds persist because people keep recounting past injuries, so true pacification requires restraint, forgiveness, and deliberate de-escalation rather than retaliation.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Yudhiṣṭhira addresses Keśava (Kṛṣṇa), reflecting on how clan-based enmities survive across time through memory and storytelling, and warning that responding with further hostility only perpetuates the feud.