Shloka 4
Drupada’s Alarm and Inquiry Regarding Śikhaṇḍinī (द्रुपदस्य भय-विमर्शः)
भीष्म कहते हैं--भरतश्रेष्ठ कौरव! शिखण्डिनीकी यह बात सुनकर दैवपीड़ित यक्षने मन-ही-मन कुछ सोचकर कहा--'भद्रे! तुम जैसा कहती हो वैसा हो तो जायगा; परंतु वह मेरे दु:खका कारण होगा, तथापि मैं तुम्हारी इच्छा पूर्ण करूँगा। इस विषयमें जो मेरी शर्त है, उसे सुनो। मैं तुम्हें अपना पुरुषत्व दूँगा और तुम्हारा स्त्रीत्व स्वयं धारण करूँगा; किंतु कुछ ही कालके लिये अपना यह पुरुषत्व तुम्हें दूँगा। उस निश्चित समयके भीतर ही तुम्हें मेरा पुरुषत्व लौटानेके लिये यहाँ आ जाना चाहिये। इसके लिये मुझे सच्चा वचन दो ।। १ रे ।। प्रभु: संकल्पसिद्धो 5स्मि कामचारी विहड्भम: । मत्प्रसादात् पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्व केवलम्,“मैं सिद्धसंकल्प, सामर्थ्यशाली, इच्छानुसार सर्वत्र विचरनेवाला तथा आकाशमें भी चलनेकी शक्ति रखनेवाला हूँ। तुम मेरी कृपासे केवल अपने नगर और बन्धु-बान्धवोंकी रक्षा करो
bhīṣma uvāca—bharataśreṣṭha kaurava! śikhaṇḍinyā etad vacanaṃ śrutvā daivapīḍito yakṣaḥ manasā kiñcid vicārya uvāca—“bhadre! yathā tvaṃ vadāsi tathā bhaviṣyati; kintu tat mama duḥkha-kāraṇaṃ bhaviṣyati. tathāpi ahaṃ tava icchāṃ pūrayiṣyāmi. asmin viṣaye yā mama śartiḥ, tāṃ śṛṇu. ahaṃ te pumstvaṃ dāsyāmi, tava strītvaṃ ca svayaṃ dhārayiṣyāmi; kintu alpa-kāla-mātram eva etat pumstvaṃ te dāsyāmi. tasmin niścita-kāle antar eva tvayā mama pumstvaṃ pratyānetavyaṃ; etad-arthaṃ me satyaṃ vacanaṃ dehi. prabhuḥ saṅkalpa-siddho ’smi kāma-cārī vihag-gamaḥ; mat-prasādāt puraṃ caiva trāhi bandhūṃś ca kevalam.”
ภีษมะกล่าวว่า “โอ กุรุผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภรตะ! เมื่อยักษ์ผู้ถูกชะตากรรมบีบคั้นได้ฟังคำขอของศิขัณฑินี เขาครุ่นคิดอยู่ภายในแล้วตอบว่า ‘แม่ผู้เจริญ จักเป็นไปตามที่เจ้ากล่าว; แต่สิ่งนั้นจักเป็นเหตุแห่งความโศกของเรา ถึงกระนั้นเราจักสนองความปรารถนาของเจ้า จงฟังเงื่อนไขของเรา: เราจักมอบความเป็นบุรุษของเราให้เจ้า และเราจักรับความเป็นสตรีของเจ้าไว้เอง แต่เพียงชั่วกาลสั้น ๆ ภายในกำหนดเวลาที่แน่นอน เจ้าต้องกลับมาที่นี่และคืนความเป็นบุรุษให้เรา จงให้สัตย์จริงแก่เรา’ แล้วเขากล่าวต่อว่า ‘เรามีฤทธิ์เดช ปณิธานไม่เคยล้มเหลว เที่ยวไปได้ตามใจ และเหาะไปในนภาดุจนก ด้วยอานุภาพแห่งเรา เจ้าจงคุ้มครองเพียงนครของเจ้าและวงศ์ญาติของเจ้าเถิด’”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes satya (truthfulness) and accountability in receiving help: even a compassionate gift must be governed by a clear condition, and the recipient is ethically bound to keep the pledged word, since another being bears the cost.
Shikhandini seeks a change of sex; the yaksha agrees to exchange manhood and womanhood temporarily, but demands a truthful promise that Shikhandini will return within the fixed time to restore his manhood, while also urging protection of the city and relatives through his favor.