Shloka 3
अध्याय १६९ — भीष्मस्य पाण्डवसेनाप्रशंसा तथा शिखण्डिविषये नियमः
Bhīṣma’s Appraisal of Pāṇḍava Forces and His Constraint Regarding Śikhaṇḍin
लब्धास्त्रश्चित्रयोधी च मनस्वी च दृढव्रत: । संस्मरन् वै परिकलेशं स्वपितुर्विक्रमिष्यति
labdhāstraś citrayodhī ca manasvī ca dṛḍhavrataḥ | saṃsmaran vai parikleśaṃ svapitur vikramiṣyati || mahābāhuḥ abhimanyuḥ ratha-yūthapatīnām api yūthapatiḥ | sa śatru-nāśako vīraḥ samarabhūmau arjuna-śrīkṛṣṇayor iva parākramī | sa astravidyāyāḥ vidhivat śikṣāṃ prāptaḥ | sa yuddhasya vicitrāḥ kalāḥ jānāti tathā dṛḍhatayā vratam pālayitā manasvī ca | sa pituḥ kleśaṃ smṛtvā avaśyaṃ parākramaṃ darśayiṣyati ||
ภีษมะกล่าวว่า “อภิมันยุ ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร ได้รับการฝึกอาวุธอย่างครบถ้วน ชำนาญศิลปะแห่งสงครามอันหลากหลาย มีใจแน่วแน่และมั่นคงในปณิธาน ครั้นระลึกถึงความทุกข์ยากที่บิดาเคยทน เขาย่อมแสดงวีรกรรมอย่างแน่นอน เขาเป็นผู้นำเหนือผู้นำแห่งกองรถศึก เป็นวีรบุรุษผู้ทำลายศัตรู และในสนามรบก็น่าเกรงขามดุจอรชุนและพระศรีกฤษณะ เมื่อได้เรียนรู้ศาสตร์แห่งอาวุธโดยถูกต้อง เขาย่อมรู้กลยุทธ์อันละเอียดลึกซึ้งของสงคราม มั่นคงในวินัยและเจตจำนงอันแข็งแกร่ง ถูกเร้าด้วยความทรงจำถึงทุกข์ของบิดา เขาจะไม่พลาดที่จะกระทำด้วยความกล้าหาญ”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical ideal of kṣatriya discipline: proper training, steadfast vows, and courageous action. It also shows how remembrance of a parent’s hardship can become a moral impetus for righteous exertion—valor grounded in duty and resolve rather than mere aggression.
In Bhīṣma’s assessment of the warriors, he praises Abhimanyu as a highly trained and inventive fighter, a commander among commanders. Bhīṣma predicts that Abhimanyu will fight with exceptional courage, especially when he recalls his father’s suffering, and compares his battlefield prowess to that of Arjuna and Kṛṣṇa.