Shloka 326
Udyoga Parva Adhyāya 132 — Vidura’s Counsel on Udyama, Yaśas, and Kṣātra-Dharma
क्षमावान् निरमर्षश्न नैव स्त्री न पुन: पुमान् । जिस क्षत्रियके हृदयमें अमर्ष है और जो शत्रुओंके प्रति क्षमाभाव धारण नहीं करता
kṣamāvān niramārṣaś ca naiva strī na punaḥ pumān |
พระวายุตรัสว่า “ผู้ที่มีแต่ความอดทนและไร้ไฟแห่งอมัรษะ (ความเดือดดาลอันชอบธรรม) ในมาตราของธรรมกษัตริย์แล้ว ย่อมไม่ถูกนับว่าเป็นทั้ง ‘หญิง’ หรือ ‘ชาย’ ในความหมายของนักรบ. กษัตริย์ผู้มีไฟอมัรษะสุมอยู่ในใจ และไม่ยอมให้ความให้อภัยที่ผิดที่ผิดทางแก่ศัตรู—ผู้นั้นแลจึงถูกเรียกว่า ‘ชาย’ ด้วยคุณสมบัตินั้น. แต่ผู้ที่เพียงให้อภัยและว่างเปล่าจากความฮึกเหิมเช่นนั้น ไม่ควรถูกเรียกว่ากษัตริย์ และในสำนวนนี้ก็ไม่ควรถูกเรียกว่า ‘ชาย’ ด้วย”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts two dispositions—kṣamā (forbearance) and amarṣa (spirited indignation). In a Kṣatriya-centered moral idiom, mere forgiveness without martial resolve is criticized; the teaching asserts that a warrior’s identity is tied to protective firmness and intolerance of affronts or injustice, not to passive forbearance.
Vāyudeva is speaking within the Udyoga Parva’s pre-war counsel and moral debate, where different voices articulate what conduct is appropriate as conflict approaches. Here he frames an idealized (and polemical) definition of Kṣatriya character, emphasizing mettle and readiness to oppose enemies.