Adhyaya 4
Saṃsāra-gahana-jñāna: Vidura’s Account of Embodiment, Bondage, and Dharmic Release (संसारगहन-ज्ञानम्)
Upa-parva: Saṃsāra–Dharma Upadeśa (Vidura’s Instruction to Dhṛtarāṣṭra)
Dhṛtarāṣṭra asks how the ‘dense thicket’ of saṃsāra is to be understood. Vidura answers with a structured anthropology of human existence: (1) embryological formation and the constrained condition of the fetus (kalala to developed limbs), (2) the distress of birth and the role of prior karma in suffering, (3) the onset of worldly threats—grahas, illness, and misfortunes—metaphorically approaching like predators, (4) bondage through indriya-pāśas (sense-ropes) and repeated dissatisfaction despite continual engagement, (5) unawareness of mortality until the approach of Yama’s domain, (6) moral delusion driven by greed, anger, and intoxication, manifesting as social contempt and self-unexamined judgment of others, and (7) a concluding prescription: in an impermanent world, sustained dharma from early life and alignment with tattva opens the path to pramokṣa (release). The chapter thus integrates physiological imagery, karmic causality, ethical critique, and a liberation-oriented directive.
Chapter Arc: शोकसंतप्त धृतराष्ट्र विदुर से पूछते हैं—यह ‘संसार-गहन’ क्या है, इसे कैसे जाना जाए, और इससे छूटने का उपाय क्या है? → विदुर गर्भाधान से ही देह-निर्माण का कठोर, अपवित्र और असहाय चित्र खींचते हैं—गर्भ में जीव का मांस-शोणित में लिपटा रहना, उल्टा-सीधा पड़ा होना, वायु-वेगों से पीड़ित होना; जन्म से ही कर्म-चक्र का आरम्भ और देह की नश्वरता का अनिवार्य विधान। → विदुर श्मशान-समता का बोध कराते हैं—ज्ञानी/मूर्ख, धनी/निर्धन, कुलीन/अकुलीन, मानवान/मानहीन—सब अंततः एक ही जगह ‘सोते’ हैं; त्वचा गलती है, देह नष्ट होती है; अहंकार और भेद मिट्टी में मिल जाते हैं। → प्रत्यक्ष और परोक्ष (अनुभव और श्रुति) से इस अध्रुव लोक को समझकर जो धर्म का पालन करता है और जन्म से ही तत्त्व-मार्ग पर चलता है, वही परम गति पाता है; तत्त्वानुसरण ही प्रमोक्ष का पथ है। → धृतराष्ट्र के शोक-निवारण हेतु यह वैराग्य-बोध आगे किस आचरण-परिवर्तन में परिणत होगा—और क्या वे अपने पुत्रों के विनाश का सत्य स्वीकार कर पाएँगे?
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। अर: चतुथों5 ध्याय: दुःखमय संसारके गहन स्वरूपका वर्णन और उससे छूटनेका उपाय धृतराष्ट उवाच कथं संसारगहन विज्ञेयं वदतां वर | एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत््वमाख्याहि पृच्छत:
ธฤตราษฏระตรัสว่า “โอ้ วิทุระ ผู้เลิศในหมู่นักกล่าว! จะพึงรู้แจ้งพงพีแห่งสังสารวัฏอันหนาทึบและชวนหลงนี้ได้อย่างไร? เราปรารถนาจะฟัง ขอท่านจงอธิบายความจริงให้กระจ่างตามที่เราถามเถิด”
Verse 2
विदुर उवाच जन्मप्रभृति भूतानां क्रिया सर्वोपलक्ष्यते । पूर्वमेवेह कलिले वसते किंचिदन्तरम्
วิทุระกล่าวว่า “มหาราช! นับแต่ปฐมแห่งการเกิด กระบวนการทั้งมวลของสรรพชีวิตย่อมปรากฏให้เห็นเป็นลำดับขั้น ในเบื้องแรก ณ ครรภ์นี้เอง ชีวิตดำรงอยู่ชั่วระยะหนึ่งในสภาพ ‘กะลิละ’ คือก้อนเริ่มแรกอันยังไม่จำแนก แล้วจึงค่อยดำเนินไปสู่การปรากฏขั้นต่อไป”
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्या भारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शीकका निवारणविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
ครั้นเมื่อเดือนที่ห้าล่วงไป เขา (ชีวิต) ก็ยึดที่พำนักอยู่ ณ ที่นั้น แล้วต่อมา ครรภ์นั้นย่อมเจริญจนสมบูรณ์พร้อมด้วยอวัยวะทั้งปวง
Verse 4
अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपने । ततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो हध:शिरा:,इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविशोककरणे चतुर्थोउध्याय:
ชีวิตผู้มีร่างกายอาศัยอยู่ท่ามกลางความไม่สะอาด เปรอะเปื้อนด้วยเนื้อและโลหิต ครั้นแล้วด้วยแรงลมอันกรรโชก (แห่งปราณ) จึงถูกผลักออกมา—เท้าชี้ขึ้น ศีรษะคว่ำลง
Verse 5
इस समय उसे मांस और रुधिरसे लिपे हुए अत्यन्त अपवित्र गर्भाशयमें रहना पड़ता है। फिर वायुके वेगसे उसके पैर ऊपरकी ओर हो जाते हैं और सिर नीचेकी ओर ।।
ครั้นเข้าใกล้ประตูแห่งครรภ์ สัตว์ผู้มีร่างกายย่อมประสบความทุกข์ระทมมากมาย ถูกบีบคั้นและคับแคบอยู่ภายในครรภ์ ก็เสวยทุกข์ตามกรรมก่อน—ถูกผูกไว้ด้วยผลแห่งกรรมตั้งแต่ก่อนกำเนิด
Verse 6
तस्मान्मुक्तः स संसारादन्यान् पश्यत्युपद्रवान् | ग्रहास्तमनुगच्छन्ति सारमेया इवामिषम्
ฉะนั้นเมื่อเขาหลุดพ้นจากพันธนาการแห่งสังสาระแล้ว ย่อมมองเห็นอุปัทวะที่ยังครอบงำผู้อื่นอยู่ แต่เหล่ากรหะก็ตามติดเขา—ดุจสุนัขวิ่งไล่ชิ้นเนื้อ
Verse 7
इस स्थितिमें योनिद्वारके समीप आ जानेसे उसे बड़े दुःख सहने पड़ते हैं। फिर पूर्व कर्मोसे संयुक्त हुआ वह जीव योनिमार्गसे पीड़ित हो उससे छुटकारा पाकर बाहर आ जाता है और संसारमें आकर अन्यान्य प्रकारके उपद्रवोंका सामना करता है। जैसे कुत्ते मांसकी ओर झपटतते हैं
ครั้นกาลล่วงไป โรคภัยและความเสื่อมสลายก็เข้ามาใกล้ซ้ำแล้วซ้ำเล่าต่อสัตว์ผู้นั้น ผู้ยังมีชีวิตแต่ถูกผูกมัดด้วยกรรมของตนเอง
Verse 8
त॑ बद्धमिन्द्रियै: पाशै: संगस्वादुभिरावृतम् । व्यसनान्यपि वर्तन्ते विविधानि नराधिप
ข้าแต่นราธิป เมื่อบุคคลถูกผูกมัดด้วยบ่วงแห่งอินทรีย์ และถูกปกคลุมด้วยรสหวานแห่งความยึดติดแล้ว ความวิบัติและอบายมุขนานาประการย่อมบังเกิดและครอบงำ
Verse 9
नरेश्वर! फिर आसक्तिके कारण जिनमें रसकी प्रतीति होती है, उन विषयोंसे घिरे और इन्द्रियरूपी पाशोंसे बँधे हुए उस संसारी जीवको नाना प्रकारके संकट घेर लेते हैं ।।
ข้าแต่นเรศวร สัตว์ผู้ข้องอยู่ในโลก เมื่อถูกห้อมล้อมด้วยอารมณ์ที่ให้รสอันชวนติดใจเพราะความยึดมั่น และถูกผูกด้วยบ่วงแห่งอินทรีย์แล้ว ย่อมถูกความคับขันนานาประการรุมเร้า ถูกสิ่งเหล่านั้นผูกมัดซ้ำแล้วซ้ำเล่า จึงไม่เคยถึงความอิ่มเอม และในสภาพนั้น แม้ทำกรรมดีหรือกรรมชั่ว ก็ยังไม่รู้ความหมายแห่งการกระทำของตน
Verse 10
तथैव परिरक्षन्ति ये ध्यानपरिनिषिता: । अयं न बुध्यते तावद् यमलोकमथागतम्
ฉันนั้นแล ผู้ที่ตั้งมั่นในสมาธิและดำเนินตามคัมภีร์ศาสตรา ย่อมคุ้มครองตนได้ แต่ปุถุชนกลับไม่รู้แม้กระทั่งยมโลกที่มาปรากฏอยู่ตรงหน้า
Verse 11
यमदूतैर्विंकृष्यंश्व मृत्युं कालेन गच्छति । वाग्घीनस्य च यन्मात्रमिष्टानिष्टं कृतं मुखे । भूय एवात्मना55त्मानं बध्यमानमुपेक्षते
ด้วยแรงผลักดันแห่งกาล ยมทูตย่อมฉุดกระชากเขาออกจากกาย และเขาก็ไปสู่ความตาย ครานั้นเขาสิ้นกำลังวาจา กรรมดีกรรมชั่วที่ตนทำไว้ปรากฏต่อหน้า แต่ถึงจะเห็นตนเองถูกผูกมัดกลับเข้าสู่พันธนาการแห่งกายตามกรรมนั้นด้วยตนเอง เขาก็ยังเพิกเฉย—ไม่พยายามเพื่อความหลุดพ้นของตน
Verse 12
अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृत: । लोभक्रोधभयोन्मत्तो नात्मानमवबुध्यते,अहो! लोभके वशीभूत होकर यह सारा संसार ठगा जा रहा है। लोभ, क्रोध और भयसे यह इतना पागल हो गया है कि अपने-आपको भी नहीं जानता
อนิจจา! โลกทั้งปวงถูกล่อลวงและพินาศเพราะตกอยู่ใต้อำนาจแห่งความโลภ เมื่อคลุ้มคลั่งด้วยโลภะ โทสะ และความหวาดกลัว มนุษย์ย่อมไม่รู้แม้กระทั่งตนเอง
Verse 13
कुलीनत्वे च रमते दुष्कुलीनान् विकुत्सयन् | धनदर्पेण दृप्तश्न दरिद्रान् परिकुत्सयन्
ผู้ถือว่าตนเป็นผู้ดี ย่อมเพลิดเพลินอยู่กับความผู้ดีของตน พลางดูหมิ่นผู้เกิดในตระกูลต่ำ; ส่วนผู้มั่งคั่ง เมื่อเมามัวด้วยความยโสแห่งทรัพย์ ก็เหยียดหยามคนยากไร้
Verse 14
मूर्खानिति परानाह नात्मानं समवेक्षते | दोषान् क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुमिच्छति
เขาเรียกผู้อื่นว่า ‘คนเขลา’ แต่ไม่เคยเหลียวมองตนเอง เขากล่าวโทษและสาดความผิดใส่ผู้อื่น ทว่าไม่ยอมฝึกปราบใจตนเพื่อหลีกพ้นจากโทษเช่นเดียวกัน
Verse 15
यदा प्राज्ञाश्न मूर्खाश्न धनवन्तश्न निर्धना: । कुलीनाश्चाकुलीनाश्न मानिनो5थाप्यमानिन:
เมื่อบัณฑิตและคนเขลา คนมั่งมีและคนยากไร้ ผู้มีชาติกำเนิดสูงและผู้ต่ำต้อย ตลอดจนผู้ได้รับเกียรติและผู้ไร้เกียรติ—ล้วนยืนอยู่บนฐานเดียวกันต่อหน้าภัยพิบัติและความตาย เมื่อนั้นความทะนงในตระกูลและทรัพย์สินย่อมปรากฏว่าเป็นเพียงความว่างเปล่า
Verse 16
सर्वे पितृवनं प्राप्ता: स्वपन्ति विगतत्वच: । निमसैरस्थिभूयिष्ैगत्रि: स्नायुनिबन्धनै:
คนทั้งปวงได้ไปถึงป่าของบรรพชนแล้ว และนอนราวกับหลับ—ไร้ผิวหนัง กายแทบเป็นกองกระดูก ถูกยึดไว้เพียงด้วยเส้นเอ็น
Verse 17
विशेषं न प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जना: । येन प्रत्यवगच्छेयु: कुलरूपविशेषणम्
ผู้คนภายนอกที่ยืนอยู่ ณ ที่นั้นไม่อาจเห็นความแตกต่างใด ๆ ในหมู่พวกเขา—อันจะใช้จำแนกตระกูลหรือรูปโฉมอันเป็นเอกลักษณ์ของผู้ใดได้
Verse 18
जब ज्ञानी और मूर्ख, धनवान् और निर्धन, कुलीन और अकुलीन तथा मानी और मानरहित सभी मरघटमें जाकर सो जाते हैं, उनकी चमड़ी भी नष्ट हो जाती है और नाड़ियोंसे बँधे हुए मांसरहित हड्डियोंके ढेररूप उनके नग्न शरीर सामने आते हैं, तब वहाँ खड़े हुए दूसरे लोग उनमें कोई ऐसा अन्तर नहीं देख पाते हैं, जिससे एककी अपेक्षा दूसरेके कुल और रूपकी विशेषताको जान सकें ।। यदा सर्वे सम॑ न्यस्ता: स्वपन्ति धरणीतले । कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति प्रलब्धुमिह दुर्बुधा:,जब मरनेके बाद श्मशानमें डाल दिये जानेपर सभी लोग समानरूपसे पृथ्वीकी गोदमें सोते हैं, तब वे मूर्ख मानव इस संसारमें क्यों एक-दूसरेको ठगनेकी इच्छा करते हैं?
วิดูรกล่าวว่า: เมื่อหลังความตายแล้ว ณ ป่าช้า ทุกคนถูกวางลงเสมอกันบนพื้นดิน นอนราวกับหลับใหล เหตุใดคนเขลาทั้งหลายในโลกนี้จึงยังปรารถนาจะหลอกลวงกันและกัน?
Verse 19
प्रत्यक्ष च परोक्षं च यो निशम्य श्रुति त्विमाम् । अध्रुवे जीवलोकेडस्मिन् यो धर्ममनुपालयन् । जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्तुयात् परमां गतिम्
ผู้ใดเข้าใจคำสอนแห่งศรุตินี้—จะโดยประจักษ์รู้ด้วยตนเองหรือโดยได้ยินจากผู้อื่น—แล้วดำรงอยู่ในโลกแห่งชีวิตอันไม่เที่ยงนี้ด้วยการรักษาธรรมอย่างมั่นคงตั้งแต่ต้นชีวิต ผู้นั้นย่อมบรรลุถึงคติอันสูงสุด
Verse 20
एवं सर्व विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्तते । स प्रमोक्षाय लभते पन्थानं मनुजेश्वर,नरेश्वर! जो इस प्रकार सब कुछ जानकर तत्त्वका अनुसरण करता है, वह मोक्षतक पहुँचनेके लिये मार्ग प्राप्त कर लेता है
ข้าแต่องค์จอมแห่งมนุษย์ ผู้ใดรู้แจ้งสิ่งทั้งปวงนี้โดยแท้ แล้วดำเนินชีวิตตามตัตตวะ (สัจธรรม) ผู้นั้นย่อมได้หนทางอันนำไปสู่โมกษะ (ความหลุดพ้น).
Frequently Asked Questions
The implied crisis is self-ignorance: despite suffering and mortality, a person remains bound by sense-attachment and social pride, repeatedly choosing short-term gratification over dharmic discipline and self-examination.
Understanding embodiment and its karmic constraints should produce dispassion and restraint; sustained dharma, grounded in tattva-jñāna, is presented as the practical route toward pramokṣa.
Yes in functional form: the closing verses state that one who ‘knows all this’ and follows tattva obtains the path to liberation, positioning comprehension and practice as spiritually consequential within the epic’s mokṣa-oriented arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.