Adhyaya 21
अध्याय २१ — गान्धार्या वैकर्तनदर्शनम् (Gāndhārī’s Viewing of Vaikartana/Karṇa)
Upa-parva: Strī-parva — Battlefield Lament and the Viewing of the Fallen (Kurukṣetra-śava-darśana episode)
Gāndhārī speaks while surveying the battlefield and identifies Karṇa (Vaikartana) lying slain. She describes him as a formidable archer and mahāratha, formerly a major source of anxiety for Yudhiṣṭhira and a protective pillar for the Dhārtarāṣṭras, now felled by Arjuna (Gāṇḍīvadhanvan). The verses employ comparative imagery—lion and tiger, maddened elephants, a storm-broken tree—to mark the reversal from invincibility to vulnerability. The chapter also registers the communal dimension of grief: Karṇa’s wives gather with disheveled hair, weeping around him; his wife (mother of Vṛṣasena) is singled out in visible collapse. Causal explanation is introduced through reference to an ācārya’s curse affecting Karṇa at a critical moment (his chariot wheel trapped), enabling Arjuna to strike. The passage closes with intensified mourning as the bereaved woman rises, falls again, and clings to Karṇa’s face, lamenting especially under the pain of her son’s death.
Chapter Arc: युद्धभूमि में गान्धारी श्रीकृष्ण के सम्मुख कर्ण के शव को देखती हैं—वह अग्नि-सा तेजस्वी वीर अब शान्त पड़ा है, और दृष्टि के साथ ही वाणी विलाप में बदल जाती है। → गान्धारी कर्ण के पराक्रम का स्मरण कराती हैं: दीर्घरोषी, महाबली, महाधनुर्धर; जिसे आगे रखकर उनके महारथी पुत्र पाण्डवों से जूझते थे। वह बताती हैं कि कर्ण के भय/प्रताप से धर्मराज युधिष्ठिर वर्षों तक उद्विग्न रहे, निद्रा तक न पा सके—और अब वही कर्ण धरती पर निःशब्द है। → कर्ण की पत्नी (वृषसेन की माता) भूमि पर गिरकर करुण विलाप करती है और कर्ण के अंत का कारण कहती है—आचार्य-शाप के प्रभाव से पृथ्वी ने रथचक्र को ग्रस लिया, तभी रणशोभा वाले धनंजय ने शर से उसका शिर काट दिया। → विलाप के बीच कर्ण की पत्नी बार-बार उठकर फिर गिरती है, कर्ण के मुख को स्पर्श/परिमार्जन करती है और पुत्र-वध व पति-वध की दोहरी पीड़ा में डूब जाती है; गान्धारी का वर्णन शोक को स्थिर, ठोस सत्य में बदल देता है—युद्ध का वैभव अब केवल शवों और स्त्रियों के आँसुओं में शेष है। → गान्धारी का शोक श्रीकृष्ण के प्रति एक कठोर प्रश्न/आरोप की ओर बढ़ता हुआ प्रतीत होता है—क्या यह विनाश रोका जा सकता था?
Shlokas
Verse 1
अत---#क+ एकविशोड< ध्याय: गान्धारीके द्वारा कर्णको देखकर उसके शौर्य तथा उसकी स्त्रीके विलापका श्रीकृष्णके सम्मुख वर्णन गान्धायुवाच एष वैकर्तन: शेते महेष्वासो महारथ: । ज्वलितानलवत् संख्ये संशान्त: पार्थतेजसा
คานธารีกล่าวว่า—“นี่คือไวกรตนะ (กรรณะ) นอนอยู่ตรงนี้ เป็นมหาธนูรธรและมหารถี ในสนามรบเขาเคยลุกโชติช่วงดุจไฟเพลิง แต่บัดนี้ถูกความรุ่งเรืองแห่งปารถะทำให้สงบลงแล้ว”
Verse 2
गान्धारी बोलीं--श्रीकृष्ण! देखो, यह महाधनुर्धर महारथी वैकर्तन कर्ण कुन्तीकुमार अर्जुनके तेजसे बुझी हुई प्रजवलित आगके समान युद्धस्थलमें शान्त होकर सो रहा है ।।
โอ้มาธวะ! จงดูไวกรตนะ กรรณะ—ผู้สังหารอธิรถีมากมาย—บัดนี้ล้มลงนอนบนแผ่นดิน ร่างกายถูกท่วมด้วยกระแสโลหิต
Verse 3
अमर्षी दीर्घरोषश्न महेष्वासो महाबल: । रणे विनिहत: शेते शूरो गाण्डीवधन्चना
นักรบผู้นั้น—ผู้ไม่ทนต่อการลบหลู่ เก็บความพิโรธยืดยาว เป็นมหาธนูรธรและมีกำลังยิ่ง—บัดนี้ถูกผู้ถือคันศรคานฑีวะสังหารในสนามรบ และนอนแน่นิ่งอยู่
Verse 4
यं सम पाण्डवसंत्रासान्मम पुत्रा महारथा: । प्रायुध्यन्त पुरस्कृत्य मातज्रा इव यूथपम्
วีรบุรุษผู้นั้น—ผู้ซึ่งบุตรของข้าเหล่ามหารถีมักยกขึ้นไว้เบื้องหน้า ทำให้พวกปาณฑพหวาดหวั่น ดุจฝูงช้างรบยึดหัวหน้าฝูงไว้เป็นแกนกลาง—กลับถูกสวยสาจี อรชุนสังหารลงในสนามรบ
Verse 5
शार्टूलमिव सिंहेन समरे सव्यसाचिना । मातड़मिव मत्तेन मातड्रेन निपातितम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ในสมรภูมิ สวยัสาจิน อรชุนได้ฟันล้มวีรบุรุษผู้นั้น ดุจสิงห์โค่นเสือ หรือดุจช้างตกมันโค่นช้างผู้เกรียงไกรอีกเชือกหนึ่ง
Verse 6
समेता: पुरुषव्याप्र निहतं शूरमाहवे | प्रकीर्णमूर्धजा: पत्न्यो रुदत्य: पर्युपासते,पुरुषसिंह! रणभूमिमें मारे गये इस शूरवीरके पास आकर इसकी पत्नियाँ सिरके बाल बिखेरे बैठी हुई रो रही हैं
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“โอ้พยัคฆ์ท่ามกลางบุรุษ! ภรรยาทั้งหลายได้มาชุมนุมล้อมรอบวีรบุรุษผู้ถูกสังหารในสนามรบ; ผมเผ้าสยายกระจัดกระจาย นั่งแนบชิดข้างกายแล้วร่ำไห้”
Verse 7
उद्विग्न: सततं यस्माद् धर्मराजो युधिष्ठिर: । त्रयोदश समा निद्रां चिन्तयन् नाध्यगच्छत
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“โอ้ มาธวะ! เพราะธรรมราชยุธิษฐิระหวั่นไหวไม่เคยคลาย ถูกความครุ่นคิดเผาผลาญ จึงมิได้หลับใหลตลอดสิบสามปี”
Verse 8
अनाधुृष्य: परैर्युद्धे शत्रुभिर्मघवानिव । युगान्ताग्निरिवार्चिष्मान् हिमवानिव निश्चल:ः
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ในศึกเขาเป็นผู้มิอาจมีผู้ใดหาญกล้าท้าทาย ดุจมฆวาน (อินทรา) ต่อหน้าศัตรู; โชติช่วงดุจไฟยามสิ้นกัลป์ และมั่นคงดุจหิมวาน (หิมาลัย)
Verse 9
स भूत्वा शरणं वीरो धार्तराष्ट्रस्य माधव । भूमौ विनिहत: शेते वातभग्न इव द्रुम:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“โอ้ มาธวะ! วีรบุรุษผู้เคยเป็นที่พึ่งพิงแก่โอรสแห่งธฤตราษฏระ บัดนี้ถูกสังหารนอนแน่นิ่งบนพื้นพิภพ ดุจต้นไม้ที่ถูกลมพายุหักโค่น”
Verse 10
पश्य कर्णस्य पत्नीं त्वं वृषसेनस्य मातरम् । लालप्यमानां करुणं रुदतीं पतितां भुवि,देखो, कर्णकी पत्नी एवं वृषसेनकी माता पृथ्वीपर गिरकर रोती हुई कैसा करुणाजनक विलाप कर रही है?
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “จงดูเถิด—ชายาของกรรณะ มารดาแห่งวฤษเสนะ นางล้มลงกับพื้นดิน ร่ำไห้คร่ำครวญอย่างน่าเวทนา”
Verse 11
आचार्यशापो<नुगतो ध्रुवं त्वां यदग्रसच्चक्रमिदं धरित्री । तत: शरेणापहतं शिरस्ते धनंजयेनाहवशोभिना युधि
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “แน่แท้คำสาปของอาจารย์ได้ตามทันเจ้า เพราะแผ่นดินนี้ได้กลืนล้อรถศึกของเจ้าไว้ แล้วในสนามรบ ธนัญชัย (อรชุน) ผู้ทำให้ศึกงามสง่า ได้ฟันศีรษะเจ้าด้วยศร”
Verse 12
'प्राणनाथ! निश्चय ही तुमपर आचार्यका दिया हुआ शाप लागू हो गया, जिससे इस पृथ्वीने तुम्हारे रथके पहियेको ग्रस लिया, तभी युद्धमें शोभा पानेवाले अर्जुनने रणभूमिमें अपने बाणसे तुम्हारा सिर काट लिया” ।।
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้เจ้าแห่งชีวิตของข้า! แน่แท้คำสาปที่อาจารย์ประทานได้บังเกิดผลแก่ท่าน เพราะแผ่นดินได้กลืนล้อรถศึกของท่านไว้ แล้วธนัญชัย (อรชุน) ผู้ทำให้สนามรบรุ่งเรือง ได้ตัดศีรษะท่านด้วยศรในทุ่งรบ” ครั้นเห็นกรรณะผู้มีพาหาใหญ่ ใจมั่นคง เอวคาดด้วยเครื่องทอง มารดาแห่งสุเสณะก็ร่ำไห้ด้วยทุกข์อันแสนสาหัส ร้องว่า “อนิจจา! อนิจจา! น่าละอายแก่ข้า!” แล้วก็ล้มลงสิ้นสติบนพื้นดิน
Verse 13
अल्पावशेषो<पि कृतो महात्मा शरीरभक्षै: परिभक्षयद्धिः । द्रष्ट न नः प्रीतिकर: शशीव कृष्णस्य पक्षस्य चतुर्दशाहे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “แม้มหาตมะผู้นั้นจะเหลือเพียงเศษน้อย—เพราะสัตว์กินซากได้กัดกินซ้ำแล้วซ้ำเล่า—สิ่งที่เราเห็นก็หาได้นำความยินดีไม่ ราวกับจันทร์คืนที่สิบสี่แห่งกฤษณปักษ์ รูปที่ร่อยหรอนั้นมิอาจให้ความปลื้มใจแก่เราได้”
Verse 14
सा वर्तमाना पतिता पृथिव्या- मुत्थाय दीना पुनरेव चैषा | कर्णस्य वक्त्र॑ परिजिपम्रमाणा रोख्यते पुत्रवधाभितप्ता
นางเดินวนไปมาแล้วล้มลงกับพื้นดิน ครั้นลุกขึ้นด้วยความอับจนใจ ก็เริ่มคร่ำครวญอีกครั้ง ใบหน้าบิดเบี้ยว วาจาติดขัด—เพราะถูกเผาผลาญด้วยความทุกข์จากการถูกฆ่าของบุตรทั้งหลาย
Frequently Asked Questions
It implies a dharma-sankat between martial duty and humane responsibility: the same valor celebrated in war becomes ethically destabilized when survivors must face the embodied consequences and bereavement it produces.
The chapter frames grief as a form of knowledge: truthful remembrance requires confronting impermanence, the limits of power, and the interweaving of personal choices with larger causal forces (vows, curses, circumstance).
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; its meta-function is structural—anchoring post-conflict reflection by pairing heroic epithet with mortality and by linking outcome to narrated causes within the epic’s ethical memory.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.