Shloka 18

राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः

Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration

Devanagari script

नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां चापि तृष्णया,अधिक तृष्णाके कारण अपने जीवनके मूल आधार प्रजाओंके जीवनभूत खेती-बारी आदिका उच्छेद न कर डाले। राजा लोभके दरवाजोंको बंद करके ऐसा बने कि उसका दर्शन प्रजामात्रको प्रिय लगे। यदि राजा अधिक शोषण करनेवाला विख्यात हो जाय तो सारी प्रजा उससे द्वेष करने लगती है

Transliteration

nocchindyād ātmano mūlaṁ pareṣāṁ cāpi tṛṣṇayā

Translation

ด้วยความอยากอันเร่าร้อน พระราชาไม่พึงตัดรากแห่งความผาสุกของตนเอง และไม่พึงตัดรากของผู้อื่นด้วย อย่าให้ความโลภเกินประมาณทำลายเครื่องค้ำจุนชีวิตของราษฎร เช่น เกษตรกรรมและปัจจัยเลี้ยงชีพทั้งหลาย จงปิดประตูแห่งความละโมบ แล้วเป็นผู้ที่เพียงได้เห็นก็เป็นที่ชื่นใจแก่ปวงชน เพราะหากกษัตริย์เลื่องลือว่ารีดไถและขูดรีดเกินควร ราษฎรทั้งปวงย่อมพากันชิงชัง

Word by Word

• {'na': 'not', 'ucchindyāt (√chid)': 'should cut off, destroy, uproot', 'ātmanas': 'of oneself

• one’s own', 'mūlam': 'root

• source of stability', 'pareṣām': 'of others

• of the people/subjects', 'ca api': 'and also', 'tṛṣṇayā': 'by thirst/craving

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• rājā (king)
• prajā (subjects/people)
• kṛṣi (agriculture; implied by ‘kheti-bāṛī’ in the given context)

Educational Q&A

What is the core teaching?

A ruler must restrain greed and avoid policies that uproot the economic and social foundations of both the kingdom and the people—especially livelihoods like agriculture. Excessive extraction breeds public hatred and undermines the king’s own stability.

What is happening in the narrative?

In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on rājadharma (the duties of kings). Here he warns that craving-driven exploitation—such as harming the people’s means of living—destroys the kingdom’s root and turns the populace against the ruler.