Shloka 2
ऋत्विग्धर्मः, दक्षिणा-न्यायः, तपसः परमार्थः
Ritvij-Dharma, the Norm of Dakṣiṇā, and the Higher Meaning of Tapas
भीष्म उवाच प्रतिकर्म पराचार ऋत्विजां सम विधीयते । छन््द: सामादि विज्ञाय द्विजानां श्रुतमेव च,भीष्मजीने कहा--राजन्! जो ब्राह्मण छन््द:शास्त्र, “ऋक्, 'साम” और “यजु:' नामक तीनों वेद तथा ऋषियोंके रचे हुए स्मृति और दर्शनशास्त्रोंका ज्ञान प्राप्त कर चुके हैं, वे ही ऋत्विज' होने योग्य हैं, उन ऋत्विजोंका मुख्य आचार है--राजाके लिये “शान्ति” 'पौष्टिक' आदि कर्मोंका अनुष्ठान
bhīṣma uvāca | pratikarma parācāra ṛtvijāṃ sam vidhīyate | chandaḥ sāmādi vijñāya dvijānāṃ śrutam eva ca ||
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา หน้าที่และความประพฤติอันมีวินัยของพราหมณ์ผู้ประกอบพิธี (ฤตวิช) พึงตั้งไว้ให้ถูกต้องตามแบบแผน ผู้เป็นทวิชะที่รู้ฉันท์เวท รู้พระเวทโดยมีสามเวทเป็นต้นคือสามเวท (สาเมท) และตั้งมั่นในศรุติเท่านั้น จึงควรเป็นฤตวิชได้ และข้อปฏิบัติสำคัญของฤตวิชเหล่านั้น คือประกอบพิธีเพื่อพระราชาให้บังเกิดสันติและความอุดมสมบูรณ์ตามพระบัญญัติพิธีกรรม”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that royal welfare rites should be entrusted only to properly trained Brahmin priests—those grounded in Vedic metres and Vedic revelation—because ritual authority depends on learning and disciplined conduct, and it supports peace and prosperity in the kingdom.
In the Shanti Parva dialogue, Bhishma instructs the king on governance and dharma. Here he turns to the role and qualifications of officiating priests (ṛtviks), emphasizing their learning and proper conduct as the basis for performing auspicious rites for the ruler.